कुल प्रसाद तिमिल्सिना

थाली माटोको वेदमा केही बीउ

माटोको सानो वेदमा छरिएका केही जौका दाना आखिर किन नौ दिनसम्म पूजिन्छन्? आश्विन शुक्ल प्रतिपदाको बिहान नेपालका लाख घरमा उही दृश्य दोहोरिन्छ: लिपेको भुइँ, बालुवा मिसिएको माटो, बीचमा पानी भरिएको कलश, छेउमा बलिरहेको दियो। त्यसपछि ढोका ढप्काइन्छ र बीउलाई अँध्यारोमा छाडिन्छ।

यो दृश्य यति परिचित छ कि यसबारे प्रश्न गर्न प्रायः बिर्सिइन्छ। प्रचलित उत्तर दुईवटा छन्। एउटा भन्छ, यो सबै वेदमै लेखिएको छ। अर्को भन्छ, यो केवल लोकचलन हो। दुवै उत्तर अधुरा छन्।

घटस्थापना एउटै ग्रन्थबाट आएको एउटै विधि होइन। यसमा कम्तीमा पाँच तह छन्: वैदिक मन्त्र र कलशको प्रतीक, पुराणको नवरात्र व्रत, तन्त्रको आवाहन-विधि, खेतीपातीको अनुभव, र नेपाली राज्य तथा परिवारको इतिहास। यो लेख ती तहलाई छुट्याएर हेर्ने प्रयास हो। कुन कुरा श्रुतिमा छ र कुन पछि थपियो भनेर छुट्याउँदा परम्परा सानो हुँदैन; यसको उमेर र गहिराइ दुवै देखिन्छ।

घट र स्थापना

संस्कृतमा “घट” को अर्थ माटोको भाँडो वा घैँटो हो; कलश र कुम्भ यसका समानार्थी हुन्। “स्थापना” स्था (रहनु, अडिनु) धातुबाट बनेको हो, जसको अर्थ कुनै वस्तुलाई निश्चित ठाउँमा विधिपूर्वक राख्नु हो। शाब्दिक रूपमा घटस्थापना भनेको “घैँटो राख्नु” मात्र हो।

तर भारतीय चिन्तनमा घट साधारण शब्द रहेन। वेदान्तका ग्रन्थले घैँटोभित्रको आकाश र बाहिरको आकाशको उदाहरण दिन्छन्: भित्ता फुटेपछि दुईबीच भेद रहँदैन। पछिल्लो हठयोगी ग्रन्थ घेरण्ड संहिताले शरीरलाई नै घट भन्छ र आफ्नो साधनालाई “घटस्थ योग” नाम दिन्छ। काँचो घैँटो पानीमा गलेझैँ शरीर गलिरहन्छ, त्यसैले यसलाई योगको आगोले पकाउनुपर्छ भन्ने उसको रूपक छ (१.८)।

यी दुई अर्थ, पात्र र शरीर, घटस्थापनाको व्याख्यामा पछि बारम्बार फर्किन्छन्।

वेदमा के छ, के छैन

पहिलो नभएको कुरा। चारै वेदका संहितामा आश्विन शुक्ल प्रतिपदामा कलश राखेर देवीलाई आवाहन गर्ने, जौ छर्ने र दशमीमा टीका लगाउने विधान भेटिँदैन। “घटस्थापनाको विधि वेदमै छ” भन्ने दाबी यस अर्थमा गलत हो।

तर घटस्थापनाका चारवटै सामग्री, अर्थात कलश, जल, अन्न र माटो, वेदमा पवित्र वस्तुका रूपमा उपस्थित छन्।

• कलश। ऋग्वेदको नवौँ मण्डलमा कलश सोम थाप्ने पात्र हो: “सुत इन्द्राय विष्णवे सोमः कलशे अक्षरत्” (९.६३.३), अर्थात निचोरिएको सोम कलशमा बग्यो। अर्को मन्त्रमा भरिएको कलश आफैँ शुभको संकेत छ: “आपूर्णो अस्य कलशः स्वाहा” (३.३२.१५)। अथर्ववेदको काल सूक्तले यही बिम्बलाई दार्शनिक उचाइ दिन्छ: “पूर्णः कुम्भोऽधि काल आहितः” (१९.५३.३), समयमाथि एउटा भरिएको घडा राखिएको छ। पूर्ण कुम्भलाई सम्पूर्णताको प्रतीक मान्ने धारणाको श्रुतिगत आधार यही हो।

• जल र वनस्पति। शुक्ल यजुर्वेदको शान्ति मन्त्रले जल र ओषधि दुवैलाई शान्तिको स्रोत मान्छ: “आपः शान्तिरोषधयः शान्तिः” (३६.१७)। ऋग्वेदको ओषधि सूक्त (१०.९७) पूरै वनस्पतिको स्तुति हो।

• अन्न। यज्ञमा अन्नलाई सम्बोधन गरिन्छ: “धान्यमसि धिनुहि देवान्” (शुक्ल यजुर्वेद १.२०), तिमी धान्य हौ, देवतालाई तृप्त गर। जौ (यव) ऋग्वेदमा नाम आउने मुख्य अन्न हो।

• माटो। अथर्ववेदको पृथ्वी सूक्त भन्छ: “माता भूमिः पुत्रो अहं पृथिव्याः” (१२.१.१२)।

• देवी। ऋग्वेदको वाक् सूक्त (१०.१२५) मा वाक् आफैँ बोल्छिन्: “अहं राष्ट्री संगमनी वसूनाम्”। शाक्त परम्पराले यसलाई देवी सूक्त भनेर पढ्छ। “दुर्गा” नाम तैत्तिरीय आरण्यकको दशौँ प्रपाठकमा आउँछ: “दुर्गां देवीं शरणमहं प्रपद्ये”। यी स्तुति हुन्, नवरात्रको विधान होइनन्।

यहाँ दुई कुरा छुट्याउनुपर्छ। कलशको वैदिक आधार हुनु एउटा कुरा हो; आजको घटस्थापना वैदिक कालमा यही रूपमा थियो भन्नु अर्कै कुरा। वेदले सामग्री र शब्द दिएको छ, विधि दिएको छैन। आज घटस्थापनामा पढिने धेरै मन्त्र वैदिक हुन्, तर ती अन्य प्रसंगबाट ल्याइएका हुन्। कर्मकाण्डको भाषामा यसलाई विनियोग भनिन्छ: पुरानो मन्त्र, नयाँ प्रयोग।

गृह्यसूत्रदेखि पुराणसम्म

वेद र आजको पूजा बीचको पहिलो पुल गृह्यसूत्र हुन्, जसले घरभित्रका संस्कारको विधि दिन्छन्। विवाहजस्ता संस्कारमा जलले भरिएको कुम्भ राख्ने चलन यिनै ग्रन्थमा भेटिन्छ [सूत्र संख्या पुनः जाँच आवश्यक]। यहाँ कलश यज्ञको सोमपात्रबाट घरको मंगल-पात्र बनिसकेको छ, तर कलशमा देवी अझै छैनन्।

महाकाव्यमा देवीको स्तुति छ, विधि छैन। महाभारतको विराट पर्वमा युधिष्ठिरले र भीष्म पर्वमा अर्जुनले दुर्गाको स्तुति गरेका प्रसंग प्रचलित संस्करणमा छन्। धेरै अध्येताले यिनलाई पछि थपिएका अंश मान्छन्। रामले रावणवधअघि शरद्मा देवी पूजे भन्ने कथा वाल्मीकि रामायणको होइन; यो पुराण र बंगालको कृत्तिवासी रामायणबाट फैलिएको हो। देवी भागवत (३.३०) मा नारदले रामलाई नवरात्र व्रतको सल्लाहा दिन्छन्।

शरद्को देवी पूजाको स्पष्ट उल्लेख पुराणमै आउँछ। देवी माहात्म्यमा देवी आफैँ भन्छिन्: “शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी” (अध्याय १२), शरद्मा हुने वार्षिक महापूजामा यो माहात्म्य सुन्नू। ग्रन्थको अन्त्यमा राजा सुरथ र वैश्य समाधिले नदी किनारमा देवीको माटोको मूर्ति बनाएर पूजा गर्छन् (अध्याय १३)। ध्यान दिनुपर्ने कुरा: यहाँ मूर्ति छ, कलश छैन।

कलश देवी भागवतमा आउँछ। जनमेजयले नवरात्रमा के गर्नुपर्छ भनेर सोध्दा व्यासले शरद् र वसन्तलाई प्राणीका लागि कठिन ऋतु भन्छन्:

द्वावृतू यमदंष्ट्राख्यौ नूनं सर्वजनेषु वै। शरद्वसन्तनामानी दुर्गमौ प्राणिनामिह॥ (३.२६.४–५)

यी दुई ऋतु यमका दाह्रा हुन् भन्ने यो भनाइ ऋतु फेरिँदा रोग बढ्ने पुरानो अनुभवको अभिव्यक्ति हो। त्यसपछि मण्डप, वेदी र सिंहासनको वर्णन छ। देवीको प्रतिमा नभए नवार्ण मन्त्रको यन्त्र राख्नु भनिएको छ, र छेउमा कलश:

पञ्चपल्लवसंयुक्तं वेदमन्त्रैः सुसंस्कृतम्। सुतीर्थजलसम्पूर्णं हेमरत्नैः समन्वितम्॥ (३.२६.२२)

पाँच पल्लव, वेदमन्त्र र तीर्थको जल: आजको कलशका मुख्य अङ्ग यहाँ छन्। तर यो वैदिक श्रुतिको प्रत्यक्ष विधान होइन; यसको विकसित रूप पौराणिक परम्परामा पाइन्छ। यस अध्यायमा कलश देवीको छेउमा राखिने पात्र हो, देवीको एक मात्र आसन होइन। जौ छर्ने उल्लेख पनि यहाँ भेटिँदैन [पुनः जाँच आवश्यक]।

कालिका पुराणले शरद्को दुर्गा महोत्सव र महिषमर्दिनीका रूपको विस्तृत विधि दिन्छ (अध्याय ६०–६१; संस्करणअनुसार संख्या फरक)। पुराणको रचना काल आफैँ विवादित छ। देवी माहात्म्यलाई अध्येताहरू प्रायः इस्वीको पाँचौँ–छैटौँ शताब्दीतिर राख्छन्; देवी भागवत र कालिका पुराण त्यसभन्दा पछिका मानिन्छन्।

महिषासुर: बाहिरको कि भित्रको?

देवी माहात्म्यको दोस्रो चरित्रमा महिषासुरले देवताहरूलाई स्वर्गबाट लखेट्छ। पराजित देवताहरूको क्रोधबाट निस्केको तेज एक ठाउँमा जम्मा हुन्छ:

अतुलं तत्र तत्तेजः सर्वदेवशरीरजम्। एकस्थं तदभून्नारी व्याप्तलोकत्रयं त्विषा॥ (२.१३)

सबै देवताको शरीरबाट निस्केको त्यो अतुल तेज एकत्र भएर नारी बन्यो, र उसको प्रभाले तीनै लोक ढाक्यो। यो पौराणिक कथा हो, इतिहासको घटना होइन। तर कथाको बनोट अर्थपूर्ण छ: कुनै एक देवताले महिषलाई जित्न सक्दैन; छरिएको शक्ति एकीकृत भएपछि मात्र जित सम्भव हुन्छ।

महिषलाई मान्छेभित्रको जडता, अज्ञान र अहङ्कारको प्रतीक मान्ने व्याख्या आज धेरै सुनिन्छ। यो अर्थ देवी माहात्म्यको श्लोकमा शब्दशः छैन; यो पछिका व्याख्याताको पठन हो। तर यसको आधार ग्रन्थकै बनोटमा छ। सप्तशती युद्धकथाबाट सुरु हुँदैन। यो राज्य गुमाएका राजा सुरथ र परिवारले निकालेका वैश्य समाधिको प्रश्नबाट सुरु हुन्छ: जसले हामीलाई त्याग्यो, उसैप्रति मन किन तानिन्छ? ऋषिको उत्तर छ, यो महामायाको काम हो, जसले ज्ञानीको चित्तलाई पनि बलपूर्वक मोहतिर तान्छिन् (“ज्ञानिनामपि चेतांसि…” , अध्याय १)।

अर्थात ग्रन्थको आफ्नै प्रश्न भित्री हो। असुरसँगको युद्ध त्यो प्रश्नको उत्तर दिन सुनाइएको कथा हो।

महिष शब्दको अर्थ राँगो हो: बलियो, अडिग र आफ्नै तौलले चल्ने पशु। युद्धमा ऊ रूप फेरिरहन्छ: राँगो, सिंह, मान्छे, हात्ती, फेरि राँगो (अध्याय ३)। अनि यन्त्रित आसुरी प्रवृत्ति एउटा रूपमा समातिँदैन भन्ने शाक्त पठन यहीँबाट निस्कन्छ। नौ दिनको व्रत त्यस प्रवृत्तिलाई चिन्ने अभ्यास हो, र दशमी त्यसमाथिको जितको सम्झना।

आवाहन: के देवी घैँटोमा अटाउँछिन्?

पुराणले कलश राख्नु भन्छ; कलशमा देवता कसरी “बस्छन्” भन्ने प्रश्नको उत्तर आगम र तन्त्रले दिन्छन्। तन्त्रलाई जादु वा रहस्य मात्र ठान्दा यो उत्तर छुट्छ।

शाक्त दर्शनमा शक्ति सर्वव्यापी छिन्। सर्वव्यापीलाई कतै बोलाउनु तर्कले मिल्दैन, किनभने उनी नभएको ठाउँ छैन। त्यसैले आवाहन देवीको यात्रा होइन; यो साधकको ध्यानको यात्रा हो।

तान्त्रिक पूजाको क्रम यस्तो छ। साधकले पहिले आफ्नै शरीरका अङ्गमा मन्त्र राख्छ (न्यास) र आफूभित्र देवताको ध्यान गर्छ। अनि सासको साथ त्यो उपस्थितिलाई फूलमा, र फूलबाट कलश वा यन्त्रमा सार्छ। पूजा सकिएपछि विसर्जनमा त्यही उपस्थिति फेरि आफूभित्र फर्काइन्छ। “देवो भूत्वा देवं यजेत्”, देवता भएर देवतालाई पूज्नु, भन्ने प्रचलित तान्त्रिक सूत्रको अर्थ यही हो।

यस ढाँचामा हरेक तत्त्वको काम छ:

• कलश आधार हो, जहाँ ध्यान अडिन्छ।

• मन्त्र देवताको ध्वनि-रूप हो।

• यन्त्र देवताको रेखा-रूप हो; देवी भागवतले प्रतिमा नभए यन्त्र राख्नु भन्नुको कारण यही हो।

• न्यासले पूजकको शरीरलाई पूजाको योग्य बनाउँछ।

• आवाहन र विसर्जनले भित्र र बाहिरलाई जोड्छन्।

शक्ति यी सबैमा बग्ने एउटै तत्त्व हो; पूजक, पूजा र पूज्य तीनै उसैका रूप मानिन्छन्।

यसको दार्शनिक आधार पिण्ड र ब्रह्माण्डको समानता हो: जे बाहिर छ, त्यही शरीरभित्र छ। कलशमा समुद्र, नदी र तीर्थलाई बोलाइनु यही धारणाको कर्मकाण्डीय रूप हो। देवीलाई घैँटोमा थुनिएको होइन; घैँटोलाई केही दिनका लागि सम्पूर्णको नक्सा बनाइएको हो।

एउटा सावधानी। घटस्थापनालाई कुण्डलिनी जागरणसँग जोड्ने व्याख्या आकर्षक छ, तर यो आधुनिक पठन हो। नवरात्रका विधि-ग्रन्थले कलशलाई चक्रसँग जोडेको प्रमाण यस लेखका लागि भेटिएन।

जमरा: सबैभन्दा कम शास्त्र, सबैभन्दा धेरै जीवन

घटस्थापनाको सबैभन्दा प्रिय अङ्ग जमरा हो, र शास्त्रीय प्रमाण सबैभन्दा पातलो पनि यहीँ छ। वेदमा जौको स्तुति छ, तर नवरात्रमा जौ उमार्ने विधान छैन। देवी भागवतको नवरात्र-विधिमा पनि यो भेटिँदैन। जमराको आजको रूप श्रुतिको निर्देश होइन; यसको प्रतीकार्थ पछि विकसित भएको हो।

यसका तीन सम्भावित स्रोत देखिन्छन्।

• पहिलो, आगमिक मन्दिर-परम्पराको अङ्कुरार्पण। दक्षिण भारतका वैष्णव र शैव आगममा उत्सव वा प्रतिष्ठा सुरु गर्नुअघि माटोका भाँडामा अन्न छरेर टुसा उमार्ने विधि छ। टुसा राम्ररी उम्रनु कार्य सफल हुने संकेत मानिन्छ 

• दोस्रो, मध्यकालीन निबन्ध ग्रन्थ। नवरात्रको तिथि-निर्णय र विधि मिलाउने काम धर्मशास्त्रका निबन्धकारले गरे: मिथिलामा विद्यापतिको दुर्गाभक्तितरङ्गिणी, बंगालमा रघुनन्दनको दुर्गापूजातत्त्व, पछि कमलाकर भट्टको निर्णयसिन्धु। घटको वरिपरि माटोमा जौ छर्ने विधि यिनै ग्रन्थ र तिनमा आधारित पद्धतिबाट फैलिएको हुन सक्छ। यो लेख तयार गर्दा ती ग्रन्थका मूल पाठ भिडाउन सकिएन; त्यसैले यो दाबी “प्रमाण अपर्याप्त” मै राखिएको छ।

• तेस्रो, खेती। शरद् धान पाक्ने र हिउँदे बाली छर्ने बेला हो। घरभित्र नौ दिनमा बीउ कति उम्रन्छ भनेर हेर्नु बीउको शक्ति जाँच्ने सजिलो तरिका पनि हो। अन्न उमारेर पूज्ने चलन संस्कृत परम्पराभन्दा बाहिर पनि छ; झारखण्डतिरको करम पर्वमा कन्याहरू सात–नौ दिन बीउ उमार्छन्। यसले जमराको जरा कुनै एक ग्रन्थमा भन्दा किसानको आँगनमा गहिरो छ भन्ने संकेत गर्छ।

पुराणले यस अभ्यासलाई अर्थ दिने बाटो भने खोलेको छ। देवी माहात्म्यमा देवी भन्छिन्, लामो खडेरीमा म आफ्नै शरीरबाट उम्रेका सागपातले संसार पाल्नेछु र शाकम्भरी कहलिनेछु (अध्याय ११)। देवीको शरीर र उम्रिएको हरियो बीचको यो सम्बन्ध जमरालाई देवीको प्रसाद मान्ने सोचको नजिक छ।

दार्शनिक पठन यसरी गर्न सकिन्छ। बीउ सम्भावना हो, जसमा बोट देखिँदैन तर छ। माटोले धारण गर्छ, पानीले जगाउँछ। अँध्यारोमा राखिएकाले जमरा हरियो हुँदैन, पहेँलो हुन्छ, र उज्यालो खोज्दै लामो भएर उठ्छ। नेपाली घरले रोजेको जमराको त्यो पहेँलो रङ नै यसको अर्थ हो: उज्यालो नपुगेको ठाउँबाट उज्यालोतिर तन्किएको जीवन। यो आधुनिक व्याख्या हो, शास्त्रको वचन होइन।

छ चरणको विकास

घटस्थापनाका तह एकअर्कालाई हटाएर होइन, थपिँदै आएका हुन्।

सबैभन्दा ठूलो मोड पहिलो र तेस्रो चरणबीच छ। वैदिक यज्ञको केन्द्र अग्नि थियो र देवता अदृश्य थिए। पौराणिक पूजाको केन्द्र मूर्ति, कलश र यन्त्र भए, र देवता आँखा अगाडि आए।

क्षेत्रअनुसार यो केन्द्र फेरिन्छ। बंगालमा माटोको प्रतिमा र नवपत्रिका प्रमुख छन्। गुजरातमा गर्बो, अर्थात प्वाल पारिएको माटोको घडाभित्रको दियो, केन्द्रमा छ। महाराष्ट्र र उत्तर भारतमा घट र जौ, दक्षिणमा पुतलीको सजावट (गोलु) देखिन्छ। एउटै नवरात्रका यी फरक रूप हुन्; कुनै एक बढी “सही” होइन।

नेपालमा: खेत, दरबार र घर

नेपाली दशैँलाई छुट्टै बनाउने कुरा पूजाको विधि होइन, यसले जोडेका संस्था हुन्।

उपत्यकाको शाक्त परम्परा। नेवार समाजमा यो पर्व मोहनी हो, र यसको पहिलो दिन “नः ला स्वने” हो: आगमको कोठामा बालुवामा जौ छर्ने दिन। संस्कृतिविद् नरेशमान बज्राचार्यका अनुसार नेवार परम्परामा यस दिन कलश-पूजाभन्दा जौ छर्ने काम नै मुख्य हो। यसले जमरा र घट सधैँ एउटै अनुष्ठान थिएनन् भन्ने देखाउँछ।

मल्ल राजाहरूकी इष्टदेवी तलेजु मोहनीको केन्द्रमा छिन्। परम्पराले तलेजुको आगमनलाई चौधौँ शताब्दीका हरिसिंहदेवसँग जोड्छ; काठमाडौँको तलेजु मन्दिर महेन्द्र मल्लले सन् १५६४ मा बनाएका हुन्। गुह्येश्वरीको वर्तमान मन्दिर र दक्षिणकालीको स्थापनालाई सत्रौँ शताब्दीका प्रताप मल्लसँग जोडिन्छ। यी पीठ त्योभन्दा पुराना हुन सक्छन्। तर यिनमा लिच्छविकालदेखि दशैँको पूजा चलेको भन्ने अभिलेखीय प्रमाण यस लेखका लागि भेटिएन; भद्रकाली बारे पनि यही भन्नुपर्छ।

राज्य। गिजेल क्राउस्कफ र मेरी लेकोम्त-तिलुइनले सम्पादन गरेको अध्ययन (१९९६) ले दशैँलाई शक्तिको उत्सव भनेको छ: देवीको विजय र राजाको सत्ता एउटै अनुष्ठानमा नवीकरण हुन्छन्। हनुमानढोकाको दशैँ घरमा घटस्थापनाको साइतमा दियो, कलश र गणेश राखेर जौ छरिन्छ। त्यहाँका मूल पुजारीका अनुसार यो परम्परा गोर्खा दरबारबाट भगवतीको प्रतीक ल्याइएपछि बसेको हो।

गोर्खाबाट फूलपाती ल्याउने चलन, कोतको पूजा र नवमीको शस्त्रपूजाले यही राजनीतिक अर्थ बोक्छन्। गोर्खा विजयपछि पूर्वी पहाडमा दशैँ स्थानीय सुब्बाको अधिकारलाई वैधता दिने अनुष्ठान बन्यो भन्ने अध्ययन पनि छ। त्यसैले केही समुदायले दशैँलाई राज्यसँगै आएको पर्वका रूपमा हेर्छन्; यो मतभेद दशैँकै इतिहासको हिस्सा हो।

घर। दशमीमा मान्यजनको हातबाट टीका र जमरा थाप्ने चलनले राजा र प्रजाको सम्बन्धलाई बाबुआमा र सन्तानको सम्बन्धमा दोहोर्‍यायो। कुलदेवताको पूजा, नयाँ लुगा र घर फर्कने यात्रा यसैमा गाँसिए। धान भित्र्याउने बेलाको फुर्सद र बर्खापछि खुलेका बाटाले यसलाई सम्भव बनाए।

आजको परिवार-केन्द्रित दशैँ कति पुरानो हो भनेर किटान गर्ने प्रमाण छैन। राजसंस्था हटेपछि पर्वको भार दरबारबाट घरतिर सरेको भने देख्न सकिन्छ।

के रह्यो, के बदलियो

मूल तत्त्व	के रह्यो	समयसँगै के बदलियो
देवी/शक्ति	शक्तिलाई सृष्टिको आधार मान्ने दृष्टि	वैदिक वाक् र दुर्गाको स्तुतिबाट महिषमर्दिनी, नवदुर्गा, तलेजु र कुलदेवीसम्म।
कलश	भरिएको पात्र शुभ र सम्पूर्णताको संकेत	सोमपात्र, संस्कारको जलकुम्भ, अनि देवीको आसन; सामग्री र मन्त्र क्षेत्रअनुसार फरक।
बीज/अन्न	अन्न पवित्र हो भन्ने धारणा	यज्ञको हविबाट अङ्कुर, अनि नेपाली जमरा (जौ, मकै, धान; अँध्यारोमा पहेँलो)।
नवरात्रि	शरद् र वसन्तका नौ रात	नेपालमा पूर्णिमासम्मका १५ दिन; बंगालमा षष्ठीदेखि; क्षेत्रअनुसार केन्द्र फरक।
देवी पूजा	मन्त्र, जल, फूल र दीप	वैदिक मन्त्र, पौराणिक कथा र तान्त्रिक न्यास–यन्त्रको मिश्रण।
दशमी	विजयको दिन	शस्त्र र राजकीय पूजाबाट पारिवारिक टीका र आशीर्वाद।

बलि, अहिंसा र आजको प्रश्न

शक्तिपूजा र बलिको सम्बन्ध ग्रन्थमै छ, र त्यसलाई लुकाउनु इमानदारी हुँदैन। कालिका पुराणको रुधिराध्यायले बलिको पशुको सूची र विधि दिन्छ। देवीमाहात्म्यमा सुरथ र समाधिले आफ्नै रगत चढाएको उल्लेख छ (अध्याय १३)। नेपालमा अष्टमी र नवमीमा कोत र शक्तिपीठमा पशुबलि आज पनि व्यापक छ।

सँगै, त्यही परम्पराभित्र विकल्प पनि छ। कुभिन्डो, उखु र नरिवलको बलि धेरै घर र मन्दिरमा चलेको छ, र नेवार घरमा दशमीमा कुभिन्डो काट्ने विधि छ। पशुको सट्टा आफ्नै काम, क्रोध र लोभ चढाउनू भन्ने भित्री बलिको व्याख्या पनि शाक्त लेखनमा भेटिन्छ। अहिंसालाई परम धर्म मान्ने धारा र बलिलाई देवीको विधान मान्ने धारा दुवै हिन्दू परम्पराभित्रै छन्। यो तनाव सुल्झिएको छैन; हरेक परिवारले आफ्नो उत्तर आफैँ रोजिरहेको छ। घटस्थापनाको मूल क्रिया भने रोप्नु हो, काट्नु होइन।

आजको प्रश्न अर्कै छ। सहरको फ्ल्याटमा माटो र बालुवा किनेर ल्याइन्छ, कतिपय घरमा जमरा बजारबाटै आउँछ, र विदेशमा बस्नेहरू भिडियो कलमा आशीर्वाद थाप्छन्। यसलाई पतन भन्न हतार गर्नुभन्दैन, किनभने घटस्थापनाको इतिहास नै परिवर्तनको इतिहास हो।

चिन्ता गर्नुपर्ने कुरा घटस्थापना “जमरा राख्ने दिन” मा खुम्चिनु हो। कर्मकाण्डले अर्थलाई शरीर दिन्छ, र अर्थले कर्मकाण्डलाई कारण दिन्छ। एउटा मात्र बाँकी रह्यो भने विधि बानी बन्छ, वा दर्शन भाषण बन्छ। सन्तुलनको सजिलो उपाय छ: बीउ छर्दा किन भनेर सोध्ने, र सोध्ने केटाकेटीलाई “यस्तै चलन हो” भन्दा बढी उत्तर दिने।

घट को हो?

घटस्थापनाको लामो यात्रालाई एकैठाउँमा राखेर हेरौँ। वेदले भरिएको कुम्भलाई सम्पूर्णताको बिम्ब बनायो। पुराणले त्यसको छेउमा देवीलाई बसायो। तन्त्रले भन्यो, बाहिरको पूजा भित्रको पूजाको छाया हो। योगले शरीरलाई नै घट भन्यो। किसानले त्यसको वरिपरि बीउ छर्‍यो, र नेपाली घरले त्यो बीउको टुसालाई आशीर्वाद बनायो।

यी सबैलाई जोड्दा एउटै निष्कर्ष आउँछ। घटमा देवी स्थापना गर्नु भनेको देवीलाई घटभित्र सीमित गर्नु होइन। यो आफ्नो शरीर, मन, बुद्धि र कर्मलाई देवीशक्तिको योग्य पात्र बनाउने संकल्प हो। घैँटो माटोको हो र फुट्छ; त्यसैले यो संकल्प हरेक वर्ष दोहोर्‍याउनुपर्छ।

जमरा त्यस संकल्पको साक्षी हो। नौ दिन अँध्यारोमा बसेको बीउ दशौँ दिन पहेँलो टुसा भएर शिरमा चढ्छ। यो माटोभित्र लुकेको बीजबाट प्रकाशतर्फ उठेको चेतनाको प्रतीक हो।

शास्त्रले यो वाक्य भनेको छैन। तर हजारौँ वर्षदेखि भरिएको कलशलाई हेर्दैआएको परम्पराले बीउलाई यही भन्न सिकाएको छ। घटस्थापना दशैंको पहिलो दिन मात्र होइन; यो वैदिक स्मृति, शाक्त दर्शन, खेती, परिवार र नेपाली इतिहास एउटै वेदीमा भेटिने ठाउँ हो।

क्याटेगोरी : समाचार
ट्याग : #breaking, #kul prasad timilsina, #घटस्थापना: वैदिक कलशदेखि नेपाली दशैंसम्म

---

---

---