सोह्र दिनको मौन अवधि : पितृपक्षको मौनताभित्र लुकेको जरा र जीवनको दर्शन
कुल प्रसाद तिमिल्सिना
पितृपक्ष मृत्युको शोकपर्व होइन, जीवनको हिसाब मिलाउने पर्व हो। तिल र जलको एक अञ्जलिमा मानिसले स्वीकार गर्छ: म आफैंबाट सुरु भएको होइन।
बिहानको कुहिरो अझै नदीमाथि थियो। देवघाटको ढुङ्गामा उभिएका एक वृद्धले दक्षिणतर्फ फर्केर अञ्जलिभरि जल उचाले। उनका औंलाका कापबाट तिलमिश्रित जल बिस्तारै नदीमा खस्यो र केही क्षणमै कालीगण्डकीको धारामा हरायो।
प्रश्न स्वाभाविक छ: त्यो जल कहाँ गयो? कसले ग्रहण गर्यो?
भौतिक आँखाले हेर्दा त्यो जल नदीमै फर्कियो। तर हजारौं वर्षदेखि यस भूखण्डका मानिसहरूले यही कर्म किन दोहोर्याइरहेका छन्? सायद प्रश्न नै गलत ठाउँबाट सुरु भएको छ। ‘जल कहाँ पुग्यो’ भन्दा पहिले सोध्नुपर्ने प्रश्न यो हो: जल अर्पण गर्ने यो हात, यो शरीर, यो भाषा, यो स्मृति आफैं कहाँबाट आयो?
पितृपक्षको वास्तविक विमर्श यही प्रश्नबाट सुरु हुन्छ।
सोह्र दिनको मौन अवधि
नेपाली परम्परामा भाद्र शुक्ल पूर्णिमादेखि आश्विन कृष्ण औंसीसम्मको अवधिलाई पितृपक्ष भनिन्छ, जसलाई लोकजीवनमा ‘सोह्र श्राद्ध’ भनिन्छ। उत्तर भारतको पूर्णिमान्त पञ्चाङ्गमा यसैलाई आश्विन कृष्णपक्ष भनिन्छ। नाम र गणनामा फरक भए पनि यसको मर्म एउटै छ: वर्षको एउटा निश्चित पक्ष दिवंगत पूर्वजहरूको स्मरणमा समर्पित गर्ने।
यस अवधिमा प्रत्येक परिवारले आफ्ना पितृको देहावसान भएको तिथिमा श्राद्ध गर्छ। तिथि थाहा नभएका, सानै उमेरमा बितेका वा सम्झनामा नअटाएका सबै पुर्खाका लागि अन्तिम दिन, अर्थात् सर्वपितृ औंसी (महालया), तोकिएको छ। विवाह, व्रतबन्ध र गृहप्रवेशजस्ता माङ्गलिक कार्य यस अवधिमा नगर्ने चलन छ। यसको कारण यो पक्ष अशुभ भएकाले होइन। यो पक्ष उत्सवको होइन, संयम र स्मरणको हो।
ऋणी भएर जन्मिनु
वैदिक चिन्तनले मानिसलाई पहिलो पटक परिभाषित गर्दा उसलाई ‘स्वतन्त्र व्यक्ति’ भनेर होइन, ‘ऋणी’ भनेर चिनाएको छ। तैत्तिरीय संहिता भन्छ: जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर्ऋणवा जायते। ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः॥ (मानिस जन्मिँदै तीन ऋण लिएर जन्मिन्छ: अध्ययनद्वारा ऋषिप्रति, यज्ञद्वारा देवताप्रति र सन्ततिद्वारा पितृप्रति।)
शतपथ ब्राह्मणले यसमा चौथो ऋण, मनुष्य-ऋण, थपेर अतिथि र समाजप्रतिको दायित्वलाई पनि यही गणनामा राखेको छ। मनुस्मृतिले त तीनै ऋण चुक्ता नगरी मोक्षको विचारसमेत नगर्न भनेको छ: ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्।
आधुनिक मनले ‘ऋण’ शब्द सुन्दा बैंकको कर्जा सम्झन्छ। तर वैदिक ऋण कुनै लिखत होइन, अस्तित्वको स्वीकारोक्ति हो। जरा गाडेर हेर्ने हो भने प्रश्न सरल छ: के मैले आफ्नो जीवन आफैंबाट सुरु गरेँ?
मेरो शरीरमा बग्ने रगत मभन्दा अघिका अनगिन्ती पुस्ताको जैविक निरन्तरता हो। म बोल्ने भाषा मैले आविष्कार गरेको होइन; त्यो कसैले मलाई काखमा राखेर सिकाएको हो। मेरो विवेक, मेरो नैतिक सीमा, खानामा नुनको मात्रादेखि दुःखमा धैर्य गर्ने तरिकासम्म सबै कुरा कसैले मभित्र रोपिदिएको संस्कार हो। म जुन माटोमा उभिएको छु, त्यसलाई खेतयोग्य बनाउन कसैले पसिना बगायो। म जुन घरमा जन्मिएँ, त्यसको पहिलो ढुङ्गा कसैले बोकेर ल्यायो।
यस दृष्टिले पितृऋण केवल बाबुआमाप्रतिको दायित्व होइन। यो जैविक, भाषिक, सांस्कृतिक र नैतिक उत्तराधिकारको सम्पूर्ण बोध हो। ‘प्रजया पितृभ्यः’ भन्नुको गहिरो अर्थ पनि यही हो: पितृऋण फिर्ता गर्ने तरिका पछाडि फर्केर होइन, अगाडि बढेर हो। पूर्वजबाट पाएको जीवन, ज्ञान र संस्कारलाई अर्को पुस्तासम्म सुरक्षित पुर्याउनु नै त्यसको वास्तविक भुक्तानी हो। श्राद्ध त्यो भुक्तानीको वार्षिक स्मरणपत्र मात्र हो।
श्रद्धाबाट श्राद्ध
परम्परागत निरुक्तिले भन्छ: श्रद्धया दीयते यत् तत् श्राद्धम्, अर्थात् श्रद्धापूर्वक जे दिइन्छ, त्यही श्राद्ध हो। यस परिभाषामा वस्तुको उल्लेख छैन, केवल भावको छ।
‘श्रद्धा’ शब्द आफैंमा गहिरो छ। ‘श्रत्’ (सत्य, हृदय) र ‘धा’ (धारण गर्नु) मिलेर बनेको यो शब्दको मूल अर्थ हो: सत्यलाई हृदयमा धारण गर्नु। यो अन्धभक्ति होइन। यो आफूभन्दा ठूलो कुनै सत्यप्रतिको विनम्र स्वीकृति हो। ऋग्वेदमा श्रद्धालाई देवीका रूपमा सम्बोधन गरिएको सूक्त नै छ।
तैत्तिरीय उपनिषद्को दीक्षान्त उपदेश, जहाँ आचार्यले स्नातक शिष्यलाई संसारमा पठाउनुअघि अन्तिम शिक्षा दिन्छन्, दानको मनोविज्ञानलाई यसरी व्याख्या गर्छ: श्रद्धया देयम्। अश्रद्धयाऽदेयम्। श्रिया देयम्। ह्रिया देयम्। भिया देयम्। संविदा देयम्॥ (श्रद्धाले देऊ; अश्रद्धाले नदेऊ। सामर्थ्यअनुसार देऊ, विनम्रताले देऊ, संकोचसाथ देऊ, विवेकसहित देऊ।)
यही उपदेशमा यो पनि छ: देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्, देव र पितृसम्बन्धी कर्तव्यमा प्रमाद नगर। र त्यसपछि आउँछ: मातृदेवो भव, पितृदेवो भव।
यहीँ एउटा सूक्ष्म कुरा ध्यान दिनुपर्छ। उपनिषद्ले ‘मातृदेवो भव’ जीवित आमाबुबाका सन्दर्भमा भनेको हो। जसले जीवितलाई देवता मानेन, उसको मृत्युपछिको पिण्डदान कति अर्थपूर्ण होला? श्राद्धको पहिलो पाठ चितामा होइन, घरको आँगनमा सुरु हुन्छ।
भगवद्गीताले पनि श्रद्धाविनाको कर्मलाई ‘असत्’ भनेको छ: अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्। असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥ अर्थात् श्रद्धाविना गरिएको होम, दान र तप न यस लोकमा काम लाग्छ, न परलोकमा।
यसको सबैभन्दा मर्मस्पर्शी प्रमाण विष्णुपुराणमा पाइन्छ। श्राद्धका लागि केही पनि नहुने दरिद्र व्यक्तिले के गर्ने भन्ने प्रश्नमा पुराण भन्छ: ऊ निर्जन स्थानमा गएर दुवै हात आकाशतिर उठाओस् र भनोस्: न मेऽस्ति वित्तं न धनं च नान्यच्छ्राद्धोपयोग्यं स्वपितॄन्नतोऽस्मि। तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ कृतौ भुजौ वर्त्मनि मारुतस्य॥ (मसँग धन छैन, श्राद्धयोग्य अरू केही पनि छैन। म आफ्ना पितृहरूलाई नमन गर्छु। मेरो भक्तिले नै पितृहरू तृप्त होऊन्; मैले यी दुवै बाहु हावाको मार्गमा उठाएको छु।)
शास्त्रले नै स्वीकार गरेको छ: अन्तिम विश्लेषणमा श्राद्ध वस्तुको होइन, भावको कर्म हो। वाल्मीकि रामायणमा वनवासी रामले पिता दशरथको मृत्युको खबर सुनेपछि इङ्गुदीको पिनाबाट बनेको पिण्ड अर्पण गर्छन् र भन्छन्: मानिस जे खान्छ, उसका देवताले पनि त्यही ग्रहण गर्छन्। राजकुमारले अर्पण गरेको त्यो साधारण पिण्ड कुनै राजसी भोजभन्दा कम थिएन।
वेददेखि पुराणसम्म: पितृको अवधारणा
पितृको अवधारणा ऋग्वेदजत्तिकै पुरानो छ। दशौं मण्डलको पितृसूक्त पितृहरूलाई यसरी आह्वान गर्छ: उदीरतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः। असुं य ईयुरवृका ऋतज्ञास्ते नोऽवन्तु पितरो हवेषु॥ (निम्न, मध्य र उच्च स्थानका सोमप्रिय पितृहरू उठून्। जो प्राणलोकमा पुगेका छन्, जो ऋत (सत्य-नियम) का ज्ञाता र हिंसारहित छन्, ती पितृहरूले हाम्रो आह्वानमा हामीलाई रक्षा गरून्।)
यहाँ पितृहरू डराउनुपर्ने प्रेत होइनन्, ‘ऋतज्ञ’ अर्थात् विश्वव्यवस्थाका नियम जान्ने मार्गदर्शक हुन्।
छान्दोग्य र बृहदारण्यक उपनिषद्ले ‘देवयान’ र ‘पितृयान’ नामका दुई मार्गको चर्चा गर्छन्। ज्ञानमार्गीहरू देवयानबाट फर्किनु नपर्ने गतितर्फ जान्छन्। यज्ञ, दान र लोककल्याणको कर्म गर्नेहरू पितृयानबाट चन्द्रलोकसम्म पुग्छन् र कर्मफल सकिएपछि पुनः पृथ्वीमा फर्कन्छन्। यसरी उपनिषद्ले पितृलोकलाई स्थायी गन्तव्य होइन, कर्मचक्रको एउटा पडाव मानेको छ।
मनुस्मृतिले पितृहरूलाई वैदिक देवताका स्वरूपमा जोडेको छ: वसून् वदन्ति तु पितॄन् रुद्रांश्चैव पितामहान्। प्रपितामहांस्तथादित्यान्। पितालाई वसु, पितामहलाई रुद्र र प्रपितामहलाई आदित्य मानिन्छ। तर्पणमा तीन पुस्ताको नाम लिनुको शास्त्रीय आधार यही हो।
पुराणहरू, विशेषगरी गरुड पुराण, पितृलोक, यमलोक, प्रेतावस्था र मृत्युपछिको यात्राको विस्तृत र चित्रात्मक वर्णन गर्छन्। पितृपक्षमा यमराजले पितृहरूलाई वंशजकहाँ जाने अनुमति दिन्छन् र उनीहरू सूक्ष्म रूपमा घर आउँछन् भन्ने मान्यता यही पौराणिक र लोकपरम्पराबाट आएको हो। यी वर्णनहरूलाई वेद वा उपनिषद्का दार्शनिक सिद्धान्तसरह निर्विवाद ब्रह्मसत्य भनेर प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। तर तिनलाई केवल काल्पनिक भनेर पन्छाउनु पनि उत्तिकै अविवेकपूर्ण हुन्छ। पौराणिक आख्यान सामान्य मानिससम्म गहिरो सत्य पुर्याउने भाषा हो। पितृहरू घर फर्कन्छन् भन्ने कल्पनाले एउटा मनोवैज्ञानिक सत्य बोक्छ: वर्षको कम्तीमा एउटा पक्षमा हामी आफ्नो घरलाई ती मानिसहरूको उपस्थितिले भरिएको अनुभव गर्छौं, जो अब छैनन्।
महाभारतको अनुशासनपर्वमा भीष्मले युधिष्ठिरलाई श्राद्धविधि विस्तारमा सुनाउँछन्। त्यही प्रसङ्गमा अत्रिवंशी निमिले पुत्रशोकमा पहिलो पटक श्राद्ध गरेको कथा आउँछ। शोकलाई कर्ममा रूपान्तरण गर्नु नै श्राद्धको पहिलो प्रेरणा थियो भन्ने कुरा ध्यानयोग्य छ।
श्राद्धका प्रकार: एउटै भावका अनेक रूप
भविष्य पुराणमा विश्वामित्रको नामबाट उद्धृत परम्परामा श्राद्धका बाह्र भेद गनिएका छन्: नित्य, नैमित्तिक, काम्य, वृद्धि, सपिण्डन, पार्वण, गोष्ठी, शुद्ध्यर्थ, कर्माङ्ग, दैविक, यात्रार्थ र पुष्ट्यर्थ। प्रचलित लेखहरूमा कहिलेकाहीँ नित्य र नैमित्तिकलाई एउटै मानिन्छ वा महालयालाई छुट्टै भेद भनिन्छ। वास्तवमा ती दुई फरक हुन्, र महालया श्राद्ध पार्वण श्राद्धकै एक विशिष्ट रूप हो।
यी भेदलाई सूचीका रूपमा हेर्नुभन्दा जीवनका फरक अवस्थासँग जोडेर हेर्दा अर्थ खुल्छ। नित्य श्राद्ध दैनिक तिलोदक वा अन्नको सानो अर्पण हो। यसको उद्देश्य स्मृतिलाई वार्षिक घटना होइन, दैनिक चेतना बनाउनु हो। नैमित्तिक श्राद्ध कुनै निमित्त, विशेषगरी देहावसानको तिथि, सँग जोडिन्छ। एक व्यक्तिलाई लक्षित गरी गरिने भएकाले यसलाई एकोद्दिष्ट पनि भनिन्छ।
यसले शोकलाई वार्षिक लयमा ढालेर मानिसलाई विस्मृति र असह्य स्मृति दुवैबाट जोगाउँछ। सपिण्डन वा सपिण्डीकरण देहावसानपछिको सबैभन्दा निर्णायक कर्म हो। परम्परानुसार यो बाह्रौं दिन वा वर्षान्तमा गरिन्छ, जहाँ दिवंगतको पिण्डलाई पितृ-पितामह-प्रपितामहको पिण्डसँग मिलाइन्छ। दार्शनिक रूपमा यो एउटा गहिरो रूपान्तरण हो: हालसालै गुमाएको ‘मेरो बुबा’ अब ‘हाम्रा पितृ’ को पङ्क्तिमा सामेल हुन्छन्। व्यक्तिगत शोक वंशस्मृतिमा परिणत हुन्छ। शोक व्यवस्थापनको यस्तो परिष्कृत संरचना आधुनिक मनोविज्ञानले पनि सराहना गर्ने विषय हो। पार्वण श्राद्ध औंसी, संक्रान्ति र पितृपक्षजस्ता पर्वमा विश्वेदेवाको साक्षीमा तीन पुस्ताका पितृलाई गरिने प्रधान श्राद्ध हो। सर्वपितृ औंसीको महालया श्राद्ध यसैको विशिष्ट रूप हो, जसले ज्ञात-अज्ञात सबै पुर्खालाई समेट्छ।
कसैलाई पनि स्मृतिबाहिर नछोड्ने यो आग्रह नै महालयाको नैतिक सौन्दर्य हो। वृद्धि वा नान्दी श्राद्ध विवाह, व्रतबन्ध वा पुत्रजन्मजस्ता शुभ अवसरमा गरिन्छ। यसमा सत्य र वसु नामका विश्वेदेवाको आह्वान गरिन्छ र पितृहरूलाई ‘नान्दीमुख’ अर्थात् प्रसन्नमुख रूपमा सम्झिइन्छ। यसको सन्देश स्पष्ट छ: खुसीको क्षणमा पनि पूर्वजलाई निम्त्याउनुपर्छ। उत्सवको मण्डपमा पुर्खाको आसन राख्ने यो परम्पराले जीवनको हर्ष र मृत्युको स्मृतिलाई एउटै थालमा राख्छ। काम्य श्राद्ध कुनै विशेष कामनासहित गरिन्छ। तीर्थ वा यात्रार्थ श्राद्ध गया, वाराणसी, देवघाट, गोकर्ण वा अन्य तीर्थमा गरिन्छ। वायु पुराणको गया माहात्म्यले गया श्राद्धलाई सर्वोच्च ठानेको छ। नेपालमा गोकर्णेश्वरको कुशे औंसी र मातातीर्थको परम्परा पितृस्मृतिकै स्थानीय अभिव्यक्ति हुन्। गोष्ठी श्राद्ध सामूहिक रूपमा गरिन्छ, शुद्ध्यर्थ प्रायश्चित्तका लागि, कर्माङ्ग षोडश संस्कारको अङ्गका रूपमा र पुष्ट्यर्थ पुष्टि र समृद्धिको कामनामा।
यी सबै भेदको केन्द्रमा एउटै सत्य छ: जीवनको कुनै पनि अवस्था, चाहे जन्म होस्, विवाह होस्, शोक होस् वा यात्रा, पूर्वजको स्मरणबाहिर छैन।
कर्मकाण्डभित्र लुकेको प्रतीक
श्राद्धको समय प्रायः अपराह्न मानिन्छ। मनुस्मृतिले भनेझैं शुक्लपक्षभन्दा कृष्णपक्ष र पूर्वाह्नभन्दा अपराह्न पितृकर्मका लागि श्रेष्ठ हो। मध्याह्नको कुतप मुहूर्तलाई विशेष ग्राह्य मानिन्छ। घाम ढल्किन थालेको यो समय आफैंमा एउटा रूपक हो: जीवनको उत्तरार्धतिर ढल्किएको पुस्तालाई सम्झने समय। कुश यज्ञको पवित्र आसन हो। पौराणिक आख्यानले यसलाई विष्णुसँग जोड्छ। कर्ताले दाहिने हातको अनामिकामा कुशको पवित्री लगाउँछ।
व्यावहारिक रूपमा कुश चाँडै नकुहिने, कीटरोधी घाँस हो। मनोवैज्ञानिक रूपमा औंलामा बाँधिएको त्यो सानो औंठीले कर्तालाई सम्झाउँछ: अहिले तिमी सामान्य व्यक्ति होइनौ, वंशको प्रतिनिधि हौ। कालो तिल पौराणिक परम्परामा विष्णुको पसिनाबाट उत्पन्न मानिन्छ। तिल सानो तर बीज हो। बीज आफैंमा पुस्तान्तरणको सबैभन्दा सटीक प्रतीक हो। एउटा दानाभित्र सम्पूर्ण बोट लुकेको हुन्छ, जसरी एउटा मानिसभित्र सम्पूर्ण वंश। जल बगिरहन्छ, आफ्नो रूप बदलिरहन्छ तर कहिल्यै नष्ट हुँदैन। बादल, वर्षा, नदी, समुद्र हुँदै फेरि बादल बन्छ।
तर्पणको जल त्यो चक्रको स्वीकारोक्ति हो, जहाँ जीवन पनि रूप बदल्छ तर लोप हुँदैन। पितृतीर्थ हत्केलामा बुढीऔंला र तर्जनीको बीचको भाग हो। देवतालाई औंलाको टुप्पोबाट र पितृलाई यस भागबाट जल दिइन्छ। दक्षिण दिशा यमको दिशा मानिन्छ। यी सूक्ष्म भेदले कर्ताको ध्यानलाई यान्त्रिकताबाट सजगतातर्फ लैजान्छन्। तर्पणमा दिवंगतको गोत्र र नाम लिएर ‘वसुरूप पिता तृप्यताम्’ भनिन्छ। गोत्र र नाम उच्चारण गर्नु भनेको वंशवृक्षलाई वर्षमा एक पटक सस्वर पाठ गर्नु हो। यसले कुनै पनि पुर्खालाई गुमनाम हुन दिँदैन। पिण्ड चामल, जौ वा तिलबाट बनेको गोलो आकार हो। ‘पिण्ड’ शब्दकै अर्थ शरीर पनि हो। जुन अन्नबाट हाम्रो शरीर बन्यो, त्यही अन्नको आकृति पितृलाई अर्पण गर्नु भनेको यो स्वीकार गर्नु हो: मेरो देह तिम्रो देहबाट आएको हो। यसकारण परिवारलाई ‘सपिण्ड’ भनिन्छ, अर्थात् एउटै पिण्ड साझा गर्नेहरू। पञ्चबलि श्राद्धको भोजन तयार भएपछि गाई, कुकुर, काग, कमिला-कीरा र देवताका लागि छुट्याइने पाँच ग्रास हो। यसलाई केवल ‘अदृश्य लोकमा पठाउने माध्यम’ भनेर बुझ्नु यसको अर्थलाई सानो बनाउनु हो। गाई कृषिजीवी सभ्यताको आधार हो, कुकुर घरको रक्षक, काग र कमिला पारिस्थितिक चक्रका अदृश्य कार्यकर्ता। पितृलाई सम्झिने दिन सम्पूर्ण जीवजगत्लाई भोजनमा सहभागी गराउनु भनेको यो स्वीकार गर्नु हो: मेरो वंश केवल मानवीय होइन, म पारिस्थितिक जालो (ecological web) को एउटा धागो मात्र हुँ। ब्राह्मणभोजन र सिदादान को शास्त्रीय उद्देश्य योग्य, विद्वान् र आचारवान् व्यक्तिलाई सम्मान गर्नु हो। मनुस्मृतिले श्राद्धमा निम्त्याइने व्यक्तिको योग्यतामा लामो विचार गरेको छ, जसले देखाउँछ कि मुख्य कुरा जन्म होइन, विद्या र आचरण हो। सामाजिक रूपमा यो ज्ञानको संरक्षण र अन्नदानको परम्परा हो। आजको सन्दर्भमा धेरै परिवारले श्राद्धको दिन वृद्धाश्रम, अनाथालय वा अस्पतालमा अन्न र वस्त्र दान गर्ने चलन सुरु गरेका छन्। शास्त्रले यसको विरोध गर्दैन, किनकि दानको मर्म अन्नदानमा नै छ।
पितृदोष: शास्त्र, ज्योतिष र लोकविश्वास
पितृपक्ष आउनासाथ सबैभन्दा बढी चर्चा हुने र सबैभन्दा बढी भ्रम फैलिने विषय ‘पितृदोष’ हो। परिवारमा धनहानि भयो, सन्तान भएन, लामो रोग लाग्यो वा घरमा कलह भयो भने त्यसलाई तुरुन्तै पितृदोषसँग जोड्ने प्रवृत्ति व्यापक छ। यस विषयलाई चार तहमा छुट्याएर हेर्नु आवश्यक छ। धर्मशास्त्रीय तहमा पितृप्रतिको कर्तव्य छ, श्राद्धको विधान छ र यसको फलश्रुति पनि छ। परम्परामा उद्धृत यो श्लोक प्रसिद्ध छ: आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च। प्रयच्छन्ति तथा राज्यं पितरः श्राद्धतर्पिताः॥ (श्राद्धले तृप्त पितृहरूले आयु, सन्तति, धन, विद्या, स्वर्ग, मोक्ष, सुख र राज्य प्रदान गर्छन्।)
तर यो फलश्रुति हो। शास्त्रीय परम्परामा फलश्रुतिको काम कर्मप्रति प्रेरणा दिनु हो। त्यसलाई कार्यकारण सम्बन्धको गणितीय सूत्र मान्नु शास्त्रको आफ्नै पठनविधिसँग मेल खाँदैन। ‘श्राद्ध गरे मोक्ष सुनिश्चित’ भन्ने दाबी उपनिषद्को ज्ञानमार्गसँगै बाझिन्छ, जसले मोक्षलाई ज्ञानको फल मानेको छ। ज्योतिषीय तहमा बृहत्पाराशर होराशास्त्रजस्ता ग्रन्थमा सन्तानबाधाका सन्दर्भमा ‘पितृशाप’ को चर्चा पाइन्छ। तर आज प्रचलित ‘पितृदोष’ को विस्तृत अवधारणा, जसमा कुण्डलीमा सूर्य-राहुको योग देखेर जीवनका सबै समस्याको कारण तोकिन्छ, धेरै हदसम्म परवर्ती र आधुनिक ज्योतिषीय व्याख्या हो। यसलाई वेद वा प्रमुख स्मृतिको सिद्धान्त भन्नु तथ्यसम्मत हुँदैन। लोकविश्वासको तहमा अकाल मृत्यु भएका आत्मा भौँतारिन्छन् भन्ने मान्यता गहिरो छ। गरुड पुराणको प्रेतकल्पले यस्ता विचारलाई आधार दिएको छ। यस विश्वासको मानवीय पक्ष बुझ्न सकिन्छ: दुर्घटना वा विपत्तिमा आफन्त गुमाएको परिवारको मन आफैं ‘अपूर्ण’ र ‘अशान्त’ रहन्छ। त्यो अशान्ति मृतकको हो कि जीवितको, यो प्रश्न गहिरो छ। आधुनिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा पारिवारिक समस्याका कारण प्रायः स्पष्ट र मूर्त हुन्छन्: वंशानुगत रोग, आर्थिक व्यवस्थापनको कमजोरी, सम्बन्धमा संवादको अभाव, वा पुस्तौंदेखि नसुल्झिएका पारिवारिक घाउ। आधुनिक मनोविज्ञान पनि ‘अन्तरपुस्तागत आघात’ (intergenerational trauma) को कुरा गर्छ, अर्थात् पूर्वजका अनसुल्झिएका पीडा व्यवहार र संस्कारका रूपमा सन्ततिमा सर्ने कुरा। यस अर्थमा ‘पितृदोष’ लाई प्रतीकात्मक रूपमा बुझ्न सकिन्छ: हामीले पुर्खाबाट आशीर्वाद मात्र होइन, अधुरा काम र नसुल्झिएका घाउ पनि पाउँछौं।
यसैले सन्तुलित निष्कर्ष यो हो: रोग लागे उपचार चाहिन्छ, धनहानि भए आर्थिक विवेक चाहिन्छ, कलह भए संवाद चाहिन्छ। श्राद्धले यिनको विकल्प होइन, पूरक आत्मबल दिन सक्छ। डरको आधारमा गरिने श्राद्ध शास्त्रले भनेको ‘श्रद्धया देयम्’ भन्दा ठीक उल्टो हो। भयले गरिएको कर्म श्रद्धा होइन, सौदाबाजी हो।
कर्णको आख्यान: सुनले नमेटिने भोक
लोकप्रिय परम्परामा एउटा कथा व्यापक रूपमा सुनाइन्छ। दानवीर कर्णको मृत्युपछि उनको आत्मा स्वर्ग पुग्दा उनलाई भोजनको सट्टा सुन, चाँदी र रत्न दिइयो। भोकाएका कर्णले कारण सोधे। उत्तर आयो: तिमीले जीवनभर धन त दान गर्यौ, तर पितृहरूलाई कहिल्यै अन्न र जल अर्पण गरेनौ। त्यसपछि उनलाई पृथ्वीमा फर्केर पितृलाई अन्न र जल अर्पण गर्न पन्ध्र दिन दिइयो, र ती दिन नै पितृपक्ष बने।
यो कथा महाभारतको मूल पाठमा पाइँदैन। यो परवर्ती लोकपरम्परा र कथावाचन परम्परामा विकसित आख्यान हो। यसलाई पितृपक्षको ऐतिहासिक उत्पत्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन, किनकि पितृकर्मको परम्परा वेदकालदेखि नै विद्यमान थियो।
तर कथाको ऐतिहासिकताभन्दा यसको नैतिक सूक्ष्मता महत्त्वपूर्ण छ। कर्ण असाधारण दानी थिए, कवच-कुण्डलसमेत दान गर्ने। तैपनि कथाले भन्छ, उनको दानमा एउटा कुरा छुटेको थियो: आफ्नो जराप्रतिको अर्पण। यो विडम्बना मार्मिक छ, किनकि कर्ण आफैं आफ्नो जरा चिन्न नपाएका पात्र थिए। सूतपुत्रका रूपमा हुर्किएका, आमाले त्यागेका, जीवनभर आफ्नो वास्तविक वंश खोजिरहेका।
कथाको सन्देश यही हो: संसारलाई जति दिए पनि, जहाँबाट आफू आएको हो त्यहाँप्रतिको कृतज्ञता नबिर्सनू। सुनले संसार किन्न सकिन्छ, तर भोक मेटाउन अन्न नै चाहिन्छ। कृतज्ञता पनि त्यस्तै हो: यसको विकल्प अरू कुनै सफलता हुन सक्दैन।
छरिएका परिवार, हराउँदो स्मृति
आज नेपालका लाखौं परिवारका छोराछोरी खाडी, मलेसिया, युरोप, अमेरिका र अस्ट्रेलियामा छन्। पितृपक्षमा घरको आँगनमा पुरोहित बसेका हुन्छन्, तर श्राद्ध गर्नुपर्ने छोरा भिडियो कलको पर्दामा हुन्छ। कतिपय घरमा वृद्ध आमाबुबा एक्लै आफ्नै पुर्खाको श्राद्ध गर्छन्, र मनमा प्रश्न राख्छन्: मपछि यो कर्म कसले गर्ला?
संयुक्त परिवारबाट एकल परिवार (nuclear family) मा रूपान्तरण भएसँगै पुस्तान्तरणको स्वाभाविक माध्यम टुटेको छ। पहिले हजुरबुबाले आँगनमा बसेर सात पुस्ताको नाम सुनाउँथे। आजको बालकलाई आफ्नो प्रपितामहको नाम थाहा हुँदैन, तर हजारौं अपरिचितका जीवनका टुक्रा उसको हातको मोबाइलमा हुन्छन्। डिजिटल युगले स्मृतिको भण्डार असीमित बनाएको छ, तर आत्मीय स्मृति साँघुरिँदै गएको छ।
यही सन्दर्भमा पितृपक्षको सान्दर्भिकता झनै बढ्छ। श्राद्धको दिन गोत्र र नाम उच्चारण गरिँदा बालबालिकाले पहिलो पटक सोध्छन्: यी को हुन्? त्यही प्रश्नबाट पारिवारिक इतिहासको कथा सुरु हुन्छ। कसरी हजुरबुबा पहाडबाट तराई झरे, कसरी हजुरआमाले अभावमा पनि छोराछोरी पढाइन्, कुन पुर्खाले गाउँमा पहिलो विद्यालय खोले। यही कथाले मानिसलाई आफ्नो पहिचान दिन्छ।
विदेशमा रहेका नेपालीका लागि पनि शास्त्रले ढोका बन्द गरेको छैन। विष्णुपुराणको त्यो दरिद्र मानिस, जसले केवल हात उठाएर श्रद्धा अर्पण गर्यो, हामी सबैको प्रतिनिधि हो। विधि नमिले पनि भाव मिल्न सक्छ। तर यहाँ एउटा कठोर प्रश्न पनि उठाउनैपर्छ: जीवित आमाबुबाको एक्लोपनाप्रति उदासीन रहेर मृत्युपछि भव्य श्राद्ध गर्नु कत्तिको अर्थपूर्ण होला? जीवितको सेवा नै श्राद्धको पहिलो अध्याय हो।
जराबाट शक्तितर्फ: पितृपक्षदेखि नवरात्रसम्म
सर्वपितृ औंसीको रात वर्षकै सबैभन्दा अँध्यारो रातमध्ये एक हुन्छ। तर त्यसको भोलिपल्ट, आश्विन शुक्ल प्रतिपदामा, घटस्थापना हुन्छ। कलशमा जल भरिन्छ, माटोमा जौ छरिन्छ, र शक्तिकी अधिष्ठात्री भगवतीको उपासना सुरु हुन्छ।
यो क्रम संयोग मात्र होइन। पञ्चाङ्गको यो संरचनामा एउटा गहिरो दार्शनिक यात्रा लुकेको छ।
पहिले मानिस पछाडि फर्केर हेर्छ। पितृपक्षमा ऊ आफ्नो जराको सम्झना गर्छ र स्वीकार गर्छ कि ऊ एक्लो अस्तित्व होइन। यो स्वीकारोक्तिले अहंकार गलाउँछ, र अहंकार गलेपछि कृतज्ञता जन्मिन्छ। कृतज्ञताले मनलाई हलुका र निर्मल बनाउँछ; यही आत्मशुद्धि हो। अनि मात्र ऊ शक्तिको आराधनातर्फ अग्रसर हुन्छ।
घटस्थापनाको दृश्य आफैंमा यो दर्शनको रूपक हो। औंसीमा पितृलाई तिल र जल अर्पण गरिन्छ, र भोलिपल्ट माटोमा जौको बीउ रोपिन्छ। एउटा हातले विगतलाई विदा गरिन्छ, अर्को हातले भविष्य रोपिन्छ। दस दिनपछि त्यही जौ जमरा बनेर पहेँलो-हरियो बोटको रूपमा शिरमा चढ्छ। विजयादशमीमा बुबाआमा, हजुरबुबा र घरका ज्येष्ठजनबाट टीका र जमरा थाप्नु भनेको जीवित पितृबाट आशीर्वाद लिनु हो।
यसरी पितृस्मृतिदेखि कृतज्ञता, आत्मशुद्धि, शक्ति उपासना र विजयसम्मको एउटा अविच्छिन्न यात्रा बन्छ। जसले आफ्नो जरा बिर्सन्छ, उसको शक्ति दिशाहीन हुन्छ। जसले जरा सम्झन्छ, उसको शक्ति मर्यादित हुन्छ। दशैंको विजय बाहिरी शत्रुमाथिको भन्दा पहिले आफ्नै विस्मृति, अहंकार र कृतघ्नतामाथिको विजय हो।
अन्तिम अञ्जलि
देवघाटका ती वृद्धतिर फर्कौं। उनले अर्पण गरेको जल नदीमा मिसियो, र हामीलाई लाग्यो त्यो हरायो।
तर सायद त्यो जल हराएको थिएन। त्यो जल उनका बुबाले एक दिन यही घाटमा अर्पण गरेको जलसँग मिसियो, र उनका बुबाका बुबाले अर्पण गरेको जलसँग पनि। यो नदी उनीहरू सबैको अर्पण बोकेर बगिरहेको छ। कुनै दिन ती वृद्धको छोरा वा नातिले यही नदीमा अञ्जलि उचाल्नेछ, र त्यो जल पनि यही धारामा मिसिनेछ।
पितृपक्षले हामीलाई मृत्युको सम्झना गराउँदैन। यसले सम्झाउँछ कि हामी आफैं कसैको अधुरो वाक्य हौं, जसलाई पूरा गर्ने जिम्मेवारी हामीमा आएको छ, र जुन वाक्य हामी पनि पूरा नगरी अर्को पुस्तालाई सुम्पेर जानेछौं। हाम्रो बोलीमा आमाको लय छ, हाम्रो हातको बनोटमा बुबाको छाप छ, हाम्रो धैर्यमा कुनै अनाम हजुरआमाको सहनशीलता छ। उनीहरू गएका छैनन्; उनीहरू हामी भएर बाँचिरहेका छन्।
यस वर्ष श्राद्धको पिण्ड राख्दा वा तर्पणको जल अर्पण गर्दा एक क्षण रोकिनुहोस्। आफ्नो हत्केलालाई हेर्नुहोस्। त्यो हत्केला कसले पहिलो पटक समातेको थियो? अनि घरको अर्को कोठामा अझै बाँचिरहेका ती दुई जना मानिसलाई सम्झनुहोस्, जसका लागि श्राद्धको समय अझै आएको छैन।
श्राद्ध तिनका लागि पनि हो।
क्याटेगोरी : समाचार
ट्याग : #hot, #कुल प्रसाद तिमिल्सिना, #सोह्र दिनको मौन अवधि : पितृपक्षको मौनताभित्र लुकेको जरा र जीवनको दर्शन
थप समाचार
धेरै पढिएका
- १काठमाडौं क्षेत्र नं ७ का नेकपाका केन्द्रीय सदस्य ज्ञानेन्द्र मोहन श्रेष्ठसहित दर्जनौं युवा एमाले प्रवेश
- २टोखा–छहरे सुरुङमार्गले धेरै बस्ती मापदण्डका कारण समस्यामा पर्ने भएकाले विकल्प खोज्न मन्त्री खनालको प्रस्ताव
- ३काठमाडौं–७ : प्रकाश श्रेष्ठको सम्भावना मजबुत बन्दै गएको राजनीतिक विश्लेषकहरूको बुझाइ
- ४एमालेको घोषणापत्रमा के छ ? (पूर्णपाठ)
- ५सिंहदरबारका प्रहरी प्रमुख जनार्दन घिमिरे सहित उत्कृष्ठ कार्य गर्ने ३ जना प्रहरी अधिकृत पुरस्कृत
- ६तारकेश्वरमा युवाहरुले भ्रष्टाचार र बेथितिविरुद्ध आवाज उठाँउदा नगरपालिकाको धम्कीपूर्ण विज्ञप्ति
- ७तारकेश्वर साङ्गला पटापुमा ईभी गाडीभित्र महिलाको शव फेला, प्रहरीले सुरु गर्यो सबै कोणबाट अनुसन्धान
- ८काठमाडौं क्षेत्र नं. ६ मा लोकप्रिय युवा उम्मेदवारहरूबीच कडा प्रतिस्पर्धा
तपाईको कमेन्ट लेख्नुहोस्