रामचन्द्र तिमिल्सिना

सानोमा घरमा पाहुना आउँदा आमा कानमा भन्नुहुन्थ्यो, “नमस्ते गर्, ठूलो स्वरले।” हामी गर्थ्यौँ। पाहुना हाँस्थे, आमा खुसी हुनुहुन्थ्यो। तर तिनै पाहुना ढोकाबाहिर निस्कनेबित्तिकै घरभित्र उनकै कुरा काट्न थालिन्थ्यो। त्यो दिन कसैले भनेन, तर हामीले एउटा पाठ राम्ररी सिक्यौँ: शिष्टता पाहुना ढोकाभित्र रहुन्जेलको कुरा हो।

हाम्रो नैतिक शिक्षाको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी यही हो जस्तो लाग्छ। पाठ्यपुस्तकमा “सत्य बोल, चोरी नगर, ठूलालाई आदर गर” लेखिएकै थियो। तर घर, विद्यालय र समाजले व्यवहारमा अर्कै कुरा सिकायो: गल्ती नगर्नुभन्दा गल्ती नसमातिनु महत्त्वपूर्ण हो। हरेक निर्णयको कसी एउटै बन्यो, “अरूले के भन्लान्?”

देखिनु र हुनुको फरक

नैतिक हुनु एकान्तमा हुने कुरा हो। रातको दस बजे, सुनसान सडकमा रातो बत्ती बलिरहेको छ, न प्रहरी छ न क्यामेरा। त्यहाँ गाडी रोक्ने हात नै मान्छेको वास्तविक चरित्र हो। बाटोमा भेटिएको पर्स फिर्ता गर्नु, आफ्नो गल्ती आफैँ स्विकार्नु, हाकिमको गलत आदेशमा “हुँदैन” भन्नु, यीमध्ये कुनैमा ताली बज्दैन। त्यसैले त यी गाह्रा छन्।

नैतिक देखिनु भने मञ्चको काम हो। फेसबुकमा दानको फोटो राख्ने तर आफ्नै पसलका कामदारलाई तलब ढिलो दिने साहुजी, भ्रष्टाचारविरुद्ध माइक समात्ने तर फाइल अघि बढाउन “खर्चपानी” माग्ने कर्मचारी। हामी सबैले यस्ता अनुहार चिनेका छौँ। कहिलेकाहीँ ऐनामा पनि।

अझ अप्ठ्यारो सत्य के हो भने हाम्रो समाजले गलत कामलाई तबसम्म गलत मान्दैन जबसम्म त्यो बाहिर आउँदैन। कर छल्ने व्यापारी “जान्ने” कहलिन्छ, चिट चोरेर पास हुने “बाठो”, पहुँचको भरमा लाइन मिच्ने “पहुँचवाला”। पक्राउ परेपछि मात्र ऊ चोर बन्छ। अर्थात्, हामीले चोरीको होइन, समातिनुको निन्दा गर्दै आएका छौँ।

पूजा गर्न सजिलो, आदर गर्न गाह्रो

यो दोहोरोपन हाम्रा चाडपर्व र आस्थामा झन् छर्लङ्ग देखिन्छ। म यहाँ आस्थाको खिल्ली उडाउन चाहन्नँ; धेरैका लागि आस्था शक्ति र सान्त्वना हो। प्रश्न आस्थामाथि होइन, हामीले त्यसलाई कति सजिलो बनाइदियौँ भन्नेमाथि हो।

दसैँ-तिहारमा हामी चेलीको गोडा ढोग्छौँ, कन्यालाई देवी मानेर पुज्छौँ। तर तिनै छोरीले आफ्नो इच्छाले पढ्ने विषय रोज्दा, जीवनसाथी छान्दा वा साँझ अलि ढिलो घर फर्कँदा परिवारको अनुहार कस्तो हुन्छ? दाइजोको हिसाब, घरभित्रको हिंसा र असुरक्षित सडकसँग जुधिरहेकी महिलालाई वर्षको एक दिनको ढोगले के दिन्छ? कतै त्यो हाम्रो आफ्नै अपराधबोध पखाल्ने सजिलो उपाय त होइन?

गाईपूजाका दिन माला र सेलरोटी पाउने गाई दूध सुकेपछि सडकमा छोडिन्छ। चोकमा प्लास्टिक चपाउँदै, गाडीबीच अलमलिएका ती आँखाले हामीलाई केही सोधिरहेका हुन्छन्। मन्दिरमा फूल, अबिर र प्रसाद चढाउँछौँ, तर त्यसैको फोहोर छेउमै थुपारेर हिँड्छौँ। पवित्रता र सफाइबीचको नाता हामीले कहिल्यै जोडेनौँ।

पूजा एक दिनको हुन्छ, आदर हरेक दिनको। हामीले सजिलो बाटो रोज्यौँ।

प्रश्न सोध्ने पुस्ता

“ठूलाले भनेपछि मान्नुपर्छ” भन्ने वाक्य हाम्रो पुस्ताका लागि अन्तिम तर्क थियो। तर हातमा स्मार्टफोन र संसारभरको सूचना बोकेर हुर्केको पुस्ताका लागि यो तर्क होइन, बहाना हो। उनीहरू सोध्छन्: यो नियम किन? यसले कसको भलो गर्छ? अनि सबैभन्दा घोच्ने प्रश्न, उपदेश दिनेहरू आफैँ किन त्यसो गर्दैनन्?

यी प्रश्नको इमानदार उत्तर हामीसँग थिएन। त्यसैले हामीले गाली, डर र “संस्कार बिग्रियो” भन्ने आरोपको सहारा लियौँ। परिणाम के भयो भने नयाँ पुस्ताले एउटा नियम मात्र होइन, नियम बनाउने सिङ्गो संरचनामाथि नै विश्वास गुमायो।

नेपाली युवामाझ र्‍याप र हिप-हपको लोकप्रियतालाई म यही आँखाले हेर्छु। त्यसको कच्चा, सडकको, कहिलेकाहीँ कानै पोल्ने भाषा आकस्मिक होइन। त्यो “सभ्य तर कपटी” भाषाविरुद्धको जवाफ हो। उनीहरू भनिरहेका छन्, हामी तपाईंहरूजस्तो नक्कली शिष्ट बन्दैनौँ; हामी जस्ता छौँ, त्यस्तै देखिन्छौँ।

यो आवाजलाई दबाउनुभन्दा सुन्नु जरुरी छ। यसमा रिस छ, तर त्यो रिस सत्यको खोजीबाट जन्मिएको हो।

तर विद्रोह मात्र पर्याप्त छैन

तैपनि, पाखण्ड भत्काउनु र विकल्प बनाउनु एउटै कुरा होइन। अघिल्लो पुस्ताले व्यक्तिलाई समाजको वेदीमा चढायो भने अहिले उल्टो खतरा देखिन थालेको छ: “मेरो जीवन, मेरो रोजाइ” को नाममा अरूप्रतिको न्यूनतम जिम्मेवारी पनि बिर्सिने। सामाजिक सञ्जालमा “रेबेल” देखिन सीमा नाघ्नु पनि अन्ततः अर्को प्रदर्शन नै त हो। मञ्च फेरियो, पोसाक फेरियो, तर ताली खोज्ने बानी उही रह्यो।

यसरी हामी दुई किनाराबीच च्यापिएका छौँ, एकातिर खोक्रो आडम्बर, अर्कोतिर दिशाहीन विद्रोह। दुवैको जरा एउटै छ: अरूको आँखामा आफूलाई हेर्ने बानी।

अब के?

नैतिकता अनुहारमा लगाउने मेकअप होइन, न त भित्तामा झुन्ड्याउने प्रमाणपत्र। यो आफूसँग आफैँ शान्तिसँग बस्न सक्ने क्षमता हो।

हामीलाई अब डरले लादिएको अनुशासन पनि चाहिँदैन, विवेकविनाको स्वतन्त्रता पनि। चाहिएको छ त्यस्तो चेतना, जसले मूर्तिभन्दा जीवित प्राणीलाई, प्रतिष्ठाभन्दा चरित्रलाई र डरभन्दा विवेकलाई ठूलो मानोस्। यो काम पुरानो र नयाँ दुवै पुस्ताले सँगै गर्नुपर्छ, एउटाले सुन्न सिकेर, अर्कोले बनाउन सिकेर।

सायद सुरुवात एउटा सानो प्रश्नबाट हुन्छ। “अरूले के भन्लान्?” को सट्टा हरेक साँझ आफैँलाई सोधौँ: “आज कसैले नहेरेको बेला म कस्तो थिएँ?”

त्यही प्रश्नको उत्तर हाम्रो वास्तविक नैतिक शिक्षा हो।

क्याटेगोरी : समाचार
ट्याग : #breaking, #असल देखिन सिकायौँ—अहिले त्यसैको मूल्य चुकाउँदैछौँ, #छोराछोरीलाई असल बन्न होइन, #रामचन्द्र तिमिल्सिना

---

---

---