पूर्वचेतावनीले बचाएको असोज, पाठ नसिकेको भदौ
रामचन्द्र तिमिल्सिना
नेपालले पाँच हप्ताको छोटो अन्तरालमा दुई ठूला जलउत्पन्न विपत्ति भोग्यो। दुवैको भौगोलिक बनावट, मौसमको चाप र जोखिमको गम्भीरता उस्तै थियो, तर परिणाम भने सर्वथा फरक आयो। यो भिन्नताले एउटा अकाट्य सत्य उजागर गरेको छ—विपत्तिमा मानिस बाँच्नु वा मर्नु भाग्यले होइन, राज्य र समाजको पूर्वतयारीले निर्धारण गर्छ।
असोजको सफलता: ओझेलमा परेको सकारात्मक पाठ
असोज ९ देखि ११ सम्म भएको भीषण वर्षाअघि राज्यका निकायहरूले देखाएको पूर्वसक्रियता उदाहरणीय थियो। जल तथा मौसम विज्ञान विभागको बुलेटिनका आधारमा नेपाल प्रहरीले चितवन, धादिङ, रसुवा, सिन्धुपाल्चोकसहित दर्जनौँ जिल्लाका मुख्य राजमार्गमा राति सवारी चलाउन प्रतिबन्ध लगायो। पृथ्वी राजमार्गमा राति ८ बजेदेखि बिहान ५ बजेसम्म सबै प्रकारका सवारी निषेध गरियो।
चेतावनी सडकमा मात्र सीमित रहेन। मकवानपुरका राक्सिराङ र इन्द्रसरोवर गाउँपालिकाले दुई दिन विद्यालय बन्द गरे, किनभने त्यहाँका विद्यार्थी खोला तरेर विद्यालय पुग्नुपर्थ्यो। ७७ मध्ये ४९ जिल्लामा आकस्मिक बाढीको चेतावनी जारी गरियो भने उद्धार टोली र भारी उपकरण पहिल्यै जोखिमयुक्त ठाउँमा तैनाथ गरिए।
परिणामस्वरूप, दुई वर्षअघिको यस्तै वर्षामा २२४ भन्दा बढी मानिसले ज्यान गुमाएकोमा यसपटक क्षति १२ जनामा सीमित रह्यो। दुई घटनाको वर्षाको तीव्रता पूर्ण रूपमा समान नभए पनि क्षतिको यो अन्तर संयोग मात्र होइन।
दुःखको कुरा, यो सफलता प्रमुख समाचार बनेन। बन्द राजमार्गका कारण बस नपुरिनु, नदी नतर्दा विद्यार्थी नबग्नु र सुरक्षित ठाउँमा सारिएका परिवार नजोगिनु—यी “नघटेका घटना” कहिल्यै शीर्षक बन्दैनन्। तर ज्यान जोगाउने प्रणालीलाई निरन्तरता दिन सरकार, सुरक्षा निकाय, स्थानीय तह र उद्धारकर्मीको यो कदमको प्रशंसा हुनुपर्छ।
भदौको रसुवा विपत्ति: चेतावनी बेवास्ता गर्दाको मूल्य
यही सरकारी संयन्त्र भदौमा किन चुक्यो? यसको समीक्षा गर्नु नै अबको सबैभन्दा ठूलो दायित्व हो।
अगस्ट २६ मा लाङटाङ लिरुङ हिमालबाट चट्टान र हिमनदी खसेर लेन्दे, भोटेकोशी र त्रिशूली नदीमा भीषण लेदो बाढी आयो। यस घटनामा १,४५१ जनाको मृत्यु भयो भने ५,७४५ जना बेपत्ता भए। यो विपत्ति अचानक देखिए पनि पूर्ण रूपमा अप्रत्याशित थिएन।
यही नदी प्रणालीले १३ महिनाअघि नै स्पष्ट चेतावनी दिइसकेको थियो। २०२५ जुलाई ८ मा लेन्दे खोलाबाटै आएको बाढीले ९ जनाको ज्यान लिनुका साथै मितेरी पुल र रसुवागढी सुक्खा बन्दरगाहमा क्षति पुर्याएको थियो। प्रकृतिले घण्टी बजाइसकेको थियो, तर हामीले सुनेनौँ। १३ महिनाको अवधिमा भू-उपग्रह निगरानी, सीमापार तथ्यांक आदानप्रदान र पूर्वसूचना प्रणाली स्थापना गर्न सकिन्थ्यो।
नतिजा, भदौको बाढीले सीमादेखि बेत्रावतीसम्मको ३६ किलोमिटर दूरी ४० मिनेटमै पार गर्दा जनतासम्म चेतावनी पुग्न ३८ मिनेट लागिसकेको थियो। असोजको वर्षा पूर्वानुमान गर्न सकिने प्रकोप थियो, जहाँ सरकारसँग ४८ देखि ७२ घण्टाको समय थियो। भदौको बाढी मिनेटमा आउने प्रकोप थियो, जसलाई स्रोतमै पहिचान गर्नुपर्थ्यो। समस्या क्षमताको होइन, प्राथमिकताको हो भन्ने यसले प्रमाणित गर्छ।
बिदुरको घण्टी: पूर्वअभ्यासको शक्ति
भदौको विपत्तिमा पनि एउटा घटनाले देखायो कि तयार समुदायले १४ मिनेटमा के गर्न सक्छ। बिदुरस्थित त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक राजेन्द्र दवाडीले रसुवाबाट आएको एउटा फोनका भरमा, बाढी पुग्नुअघि नै कक्षा रोकेर घण्टी बजाउन लगाए। फलस्वरूप, करिब ९०० विद्यार्थी र १६ कर्मचारी सुरक्षित रूपमा बाहिरिन सफल भए।
यसले विपद् व्यवस्थापनको आधारभूत सत्य उजागर गर्छ—चेतावनी आधा समाधान हो भने बाँकी आधा समाधान पूर्वअभ्यास (Mock-drill) हो। त्यसैले देशभरका विद्यालयमा नियमित नमुना अभ्यास अनिवार्य गरिनुपर्छ। बागलुङको निसीखोलामा सुतिरहेका बेला पहिरोले घर पुर्दा बालबालिकाको मृत्यु भएको घटनाले स्पष्ट पार्छ कि भारी वर्षाका बेला जोखिमयुक्त भिरमुनि नसुत्ने चेतना पनि यस्तै अभ्यासबाट समाजमा फैलाउन आवश्यक छ।
आस्था र पुरुषार्थ: दैवलाई दोष दिने बानीको अन्त्य
विपत्तिपछि “दैवको लीला” भनेर पन्छिने परिपाटी गलत छ। बाढीले घरको भक्ति हेर्दैन, आफ्नो बाटोको अवरोध मात्र हेर्छ।
हाम्रा पूर्वीय दर्शन र श्रीमद्भगवद्गीताले पनि कर्म (पुरुषार्थ) लाई नै प्राथमिकता दिएका छन्। दैव र पुरुषार्थ रथका दुई पाङ्ग्रा हुन्। ईश्वर हामीभित्रै विवेकका रूपमा हुनुहुन्छ। असोजमा राजमार्ग बन्द गराउने अधिकारी र बिदुरमा घण्टी बजाउने प्रधानाध्यापकको निर्णय त्यही विवेकको उपज थियो। समस्या आस्था होइन, आस्थालाई कर्तव्यको विकल्प बनाउनु हो। पहिले पुरुषार्थ, त्यसपछि प्रार्थना—यो क्रम उल्टियो भने परिणाम भदौको जस्तै भयावह हुन्छ।
अबको बाटो
असोजको पूर्वतयारीलाई एक पटकको सफलतामा सीमित नराखी स्थायी प्रणाली बनाउन सरकारले चारवटा काम तत्काल गर्नुपर्छ:
१. स्रोतमै आधारित चेतावनी प्रणाली: हिमताल र हिमनदीको भू-उपग्रह निगरानी गर्ने र चीनसँग वास्तविक समयमा तथ्यांक साटासाटको बाध्यकारी सम्झौता गर्ने।
२. स्वचालित निर्णय प्रक्रिया: रातो चेतावनी जारी हुनासाथ रात्रिकालीन यात्रा रोक्ने र जोखिमयुक्त बस्ती खाली गराउने काम प्रशासनिक स्वविवेकमा छाड्नुको सट्टा पूर्वनिर्धारित मापदण्डका आधारमा स्वतः लागू गर्ने।
३. बहुमाध्यम सूचना संयन्त्र: टावर ढल्दा पनि काम गर्ने सौर्य-ऊर्जा सञ्चालित साइरन जडान गर्ने र स्थानीय स्तरमा तालिमप्राप्त स्वयंसेवक टोली तयार राख्ने।
४. विद्यालयमा अनिवार्य विपद् शिक्षा: पाठ्यक्रममै समावेश गरी नियमित रूपमा नमुना अभ्यास (Mock-drill) सञ्चालन गर्ने।
निष्कर्ष
असोजले देखायो कि पूर्वचेतावनी र समयमै गरिएको निर्णयले सयौँ ज्यान जोगाउन सक्छ। भदौले देखायो कि चेतावनी र पूर्वसङ्केतलाई बेवास्ता गर्दाको मूल्य हजारौँ जीवनले चुकाउनुपर्छ। प्रकृतिले हामीलाई दुवै पाठ एउटै मौसममा दिएको छ। अब प्रश्न यति मात्र हो: हामी अर्को विपत्तिसम्म यो पाठ सम्झिन्छौँ कि फेरि भाग्यलाई दोष दिएर बस्छौँ?
क्याटेगोरी : विचार/बहस
ट्याग : #hot, #ramchandra timilsina, #पाठ नसिकेको भदौ, #पूर्वचेतावनीले बचाएको असोज, #रामचन्द्र तिमिल्सिना
धेरै पढिएका
- १काठमाडौं क्षेत्र नं ७ का नेकपाका केन्द्रीय सदस्य ज्ञानेन्द्र मोहन श्रेष्ठसहित दर्जनौं युवा एमाले प्रवेश
- २टोखा–छहरे सुरुङमार्गले धेरै बस्ती मापदण्डका कारण समस्यामा पर्ने भएकाले विकल्प खोज्न मन्त्री खनालको प्रस्ताव
- ३काठमाडौं–७ : प्रकाश श्रेष्ठको सम्भावना मजबुत बन्दै गएको राजनीतिक विश्लेषकहरूको बुझाइ
- ४एमालेको घोषणापत्रमा के छ ? (पूर्णपाठ)
- ५सिंहदरबारका प्रहरी प्रमुख जनार्दन घिमिरे सहित उत्कृष्ठ कार्य गर्ने ३ जना प्रहरी अधिकृत पुरस्कृत
- ६तारकेश्वरमा युवाहरुले भ्रष्टाचार र बेथितिविरुद्ध आवाज उठाँउदा नगरपालिकाको धम्कीपूर्ण विज्ञप्ति
- ७तारकेश्वर साङ्गला पटापुमा ईभी गाडीभित्र महिलाको शव फेला, प्रहरीले सुरु गर्यो सबै कोणबाट अनुसन्धान
- ८काठमाडौं क्षेत्र नं. ६ मा लोकप्रिय युवा उम्मेदवारहरूबीच कडा प्रतिस्पर्धा
तपाईको कमेन्ट लेख्नुहोस्