नेपाललाई विश्वले हिमालको देशका रूपमा चिन्छ। सगरमाथा, अन्नपूर्ण, मकालु, मनास्लुजस्ता हिमालहरू नेपालको प्राकृतिक पहिचानका महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्। तर हिमाललाई केवल सुन्दर दृश्य वा पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा हेर्दा त्यससँग जोडिएको ठूलो मानवीय र सांस्कृतिक कथा छुट्न सक्छ। नेपालका हिमाली क्षेत्रका समुदायको जीवन भूगोलसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। भाषा, भेषभूषा, धार्मिक अभ्यास, परम्परा, खेतीपाती, पशुपालन, स्थानीय खानपान, यात्रा मार्ग तथा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञानमा हिमाली परिवेशको प्रभाव देखिन्छ। यस्ता अभ्यास र ज्ञान पनि सम्पदाकै एउटा रूप हुन्।

हामी प्रायः सम्पदा भन्नेबित्तिकै पुराना मन्दिर, दरबार, मूर्ति वा ऐतिहासिक भवन सम्झन्छौँ। तर सम्पदा भौतिक संरचनामा मात्र सीमित हुँदैन। कुनै समुदायले पुस्तौँदेखि बोकेको भाषा, कथा, गीत, परम्परा, स्थानीय ज्ञान र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। समयसँगै हिमाली क्षेत्र पनि परिवर्तन भइरहेका छन्। जलवायु परिवर्तन, बसाइँसराइ, आधुनिक जीवनशैली र आर्थिक परिवर्तनले धेरै समुदायको दैनिक जीवनमा प्रभाव पारिरहेका छन्। पुराना अभ्यास परिवर्तन हुन सक्छन्, नयाँ पुस्ता अन्य स्थानमा बसाइँ सर्न सक्छन् र केही स्थानीय ज्ञान बिस्तारै प्रयोगबाट बाहिरिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा ती कथालाई अभिलेख गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

आजका युवासँग त्यसका लागि पहिलेभन्दा धेरै साधन छन्। मोबाइल फोनबाट एउटा फोटो खिच्न सकिन्छ, स्थानीय ज्येष्ठ नागरिकसँग अन्तर्वार्ता लिन सकिन्छ, कुनै पुरानो बाटोको इतिहास रेकर्ड गर्न सकिन्छ वा गाउँको परम्पराबारे छोटो भिडियो बनाउन सकिन्छ। सानो देखिने यस्ता अभिलेख भविष्यमा महत्वपूर्ण हुन सक्छन्। उदाहरणका लागि, कुनै गाउँमा पुस्तौँदेखि प्रयोग हुँदै आएको पानीको स्रोत, एउटा पुरानो पर्व मनाउने तरिका, स्थानीय खानाको कथा वा कुनै स्थानसँग जोडिएको मौखिक इतिहासलाई भिडियो, फोटो वा लेखमार्फत सुरक्षित गर्न सकिन्छ।

डिजिटल माध्यमले यस्ता कथालाई स्थानीय सीमाभन्दा बाहिर पुर्‍याउने अवसर पनि दिएको छ। फोटो स्टोरी, वृत्तचित्र, डिजिटल नक्सा, सामाजिक सञ्जाल र अन्य प्रविधिको प्रयोग गरेर स्थानीय सम्पदालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन सकिन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता जस्ता नयाँ प्रविधिले पनि सामग्री व्यवस्थित गर्न, पुराना अभिलेख खोज्न, भाषागत पहुँच बढाउन वा कथालाई नयाँ ढाँचामा प्रस्तुत गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर प्रविधि जति विकसित भए पनि कथाको मूल स्रोत मानिस नै हुन्।

कुनै समुदायको संस्कृति वा परम्परा प्रस्तुत गर्दा स्थानीय व्यक्तिको अनुभव, दृष्टिकोण र सम्मानलाई केन्द्रमा राख्न आवश्यक हुन्छ। बाहिरबाट हेरेर तयार गरिएको कथाभन्दा समुदाय आफैँले बोलेको कथा धेरै अर्थपूर्ण हुन सक्छ। यसैले युवाहरूको भूमिका केवल सामग्री बनाउने व्यक्तिको होइन, सुन्ने र दस्तावेज गर्ने व्यक्तिको पनि हो। नेपालका हिमाल संसारभर परिचित छन्, तर ती हिमालसँग जोडिएका हजारौँ साना कथा संसारले अझै सुनेको छैन। कुनै हिमाली गाउँमा बिहान कसरी सुरु हुन्छ, स्थानीय मानिस मौसम कसरी बुझ्छन्, कुन परम्परा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको छ, बसाइँसराइपछि गाउँमा के परिवर्तन भएको छ, वा नयाँ पुस्ताले आफ्नो स्थानीय पहिचानलाई कसरी हेर्छ भन्ने प्रश्नका उत्तरले हिमालको तस्वीरभन्दा धेरै ठूलो कथा बताउन सक्छन्।

हिमाल जोगाउने बहस वातावरणमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। त्यससँग जोडिएको भाषा, संस्कृति, स्थानीय ज्ञान र सामुदायिक स्मृतिलाई पनि संरक्षणको विषयका रूपमा हेर्न आवश्यक छ। भविष्यका पुस्ताले आजको हिमाल कस्तो थियो भनेर केवल तस्वीरबाट होइन, त्यहाँ बाँचेका मानिसका आवाजबाट पनि बुझ्न पाउनुपर्छ। त्यसका लागि आजबाटै कथा संकलन गर्न सकिन्छ, एउटा फोटोबाट, एउटा अन्तर्वार्ताबाट, एउटा भिडियोबाट वा एउटा साधारण लेखबाट। हिमाल केवल भूगोल होइनन्, ती मानिस, संस्कृति, स्मृति र पुस्तौँदेखिको जीवनसँग जोडिएका जीवित सम्पदा हुन्।

थप समाचार

मन्त्री परिन् प्रहरी कारबाहीमा

भोटेकोशी बाढी : अहिलेसम्म १ हजार ३८६ जनाको शव फेला

रसुवाका प्रभावित परिवारका लागि चेम्बरको राहत सामग्री सहयोग

खाना पकाउने ग्यासको आयात एकैदिन ४०.८ प्रतिशतले घट्यो, वीरगञ्ज नाकामा…