प्रशान्त नेपाल

नेपाल यतिबेला आर्थिक रूपान्तरण, पूर्वाधार विकास र समृद्धिको नारा बोकेर अगाडि बढिरहेको देश हो। तर यसैबीच एउटा गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने समस्या निरन्तर गहिरिँदै गएको छ।शिक्षित, दक्ष र सम्भावनायुक्त युवाशक्तिको विदेश पलायन, जसलाई ‘ब्रेन ड्रेन’ भनिन्छ। यो केवल केही व्यक्तिहरूको व्यक्तिगत निर्णयको परिणाम मात्र होइन, बरु राज्यको संरचना, नीतिगत कमजोरी र अवसरको असमान वितरणको प्रतिफल हो।

जब राष्ट्रको सबैभन्दा ऊर्जाशील र उत्पादनशील वर्ग क्रमशः बाहिरिन्छ, त्यसले विकासको आधारशिलामै कम्पन ल्याउँछ। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालबाट विदेश जाने युवाहरूको संख्या अभूतपूर्व रूपमा बढेको छ। अध्ययन, रोजगारी वा स्थायी बसोबासका लागि युवाहरू विभिन्न विकसित देशतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालय, उच्च पारिश्रमिक, व्यवस्थित जीवनशैली र सुरक्षित भविष्यको आशाले उनीहरूलाई बाहिर तानिरहेको छ। तर यस आकर्षणको पछाडि एउटा गहिरो असन्तोष पनि लुकेको छ।देशभित्र आफूलाई योग्य अवसर नपाएको अनुभूति।

नेपालमा रोजगारीको अवस्था अझै पनि सन्तोषजनक छैन। उच्च शिक्षा हासिल गरेका युवाहरूले समेत आफ्नो योग्यता अनुसारको काम पाउन संघर्ष गर्नुपरेको छ। उपलब्ध रोजगारीहरूमा पारिश्रमिक न्यून हुनु, करियर विकासको स्पष्ट मार्ग नहुनु र कार्यस्थलमा व्यावसायिक वातावरणको अभाव हुनुजस्ता समस्याले युवामा निराशा पैदा गरेको छ। परिणामस्वरूप, विदेश जानु उनीहरूका लागि विकल्प नभई बाध्यता बन्दै गएको छ। यससँगै, नेपालको शिक्षा प्रणालीमाथि पनि गम्भीर प्रश्न उठिरहेका छन्।

हाम्रो शिक्षण पद्धति अझै पनि सैद्धान्तिक ज्ञानमा सीमित छ, जसले व्यवहारिक सीप, अनुसन्धान क्षमता र नवप्रवर्तनशील सोच विकास गर्न पर्याप्त योगदान पुर्‍याउन सकेको छैन। उद्योग र शिक्षाबीचको दूरीका कारण उत्पादित जनशक्ति बजारको मागसँग मेल खान सकेको छैन। यस्तो अवस्थामा, युवाहरूले आफ्नो क्षमता उपयोग गर्न विदेशको बाटो रोज्नु अस्वाभाविक होइन। राजनीतिक अस्थिरता र प्रशासनिक जटिलता पनि ब्रेन ड्रेनका प्रमुख कारक हुन्।

बारम्बार सरकार परिवर्तन हुनु, दीर्घकालीन नीतिको अभाव रहनु र कार्यान्वयनमा ढिलासुस्ती देखिनुजस्ता कारणले युवाहरूमा भविष्यप्रति अनिश्चितता बढेको छ। सुशासनको अभाव, भ्रष्टाचार र अवसरको असमान पहुँचले गर्दा योग्य युवाले पनि आफूलाई उपेक्षित महसुस गरिरहेका छन्।

यस्तो वातावरणमा देशप्रति भरोसा कमजोर हुनु स्वाभाविक हो। वैश्वीकरण र प्रविधिको विस्तारले पनि यो प्रवृत्तिलाई तीव्र बनाएको छ। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्महरूले विदेशको जीवनशैली, अवसर र सफलताका कथाहरूलाई सहज रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यसले युवामा आकर्षण मात्र होइन, अपेक्षाको स्तर पनि उच्च बनाएको छ। जब ती अपेक्षाहरू देशभित्र पूरा हुन सक्दैनन्, तब पलायनको निर्णय सहज बन्छ।

ब्रेन ड्रेनको प्रभाव राष्ट्रका विभिन्न तहमा गम्भीर रूपमा देखापरिरहेको छ। स्वास्थ्य, शिक्षा, सूचना प्रविधि र इन्जिनियरिङ जस्ता क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको अभाव दिनानुदिन बढ्दै गएको छ। योग्य चिकित्सक, प्राविधिक र अनुसन्धानकर्ताहरू विदेशिँदा देशभित्र सेवा प्रवाहको गुणस्तर प्रभावित भइरहेको छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा मानव विकास सूचकांकमा समेत असर पार्न सक्छ। अर्थतन्त्रको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, नेपाल रेमिट्यान्समा अत्यधिक निर्भर बन्दै गएको छ।

विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पठाउने रकमले विदेशी मुद्रा सञ्चिति मजबुत बनाएको भए पनि, यसले उत्पादनशील क्षेत्रको विकासलाई प्राथमिकता दिन नसकेको देखिन्छ। कृषि, उद्योग र प्रविधि क्षेत्रमा लगानीको कमी हुँदा आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणको लक्ष्य टाढिँदै गएको छ। यसरी, ब्रेन ड्रेनले आर्थिक संरचनालाई असन्तुलित बनाउने खतरा बढाइरहेको छ।

सामाजिक प्रभाव पनि कम गम्भीर छैन। विदेश गएका युवाहरूका कारण परिवारहरू टुक्रिँदै गएका छन्, वृद्ध अभिभावकहरू एक्लोपनमा बाँच्न बाध्य भएका छन् र ग्रामीण बस्तीहरू क्रमशः जनशून्य बन्दै गएका छन्। पारिवारिक सम्बन्धहरूमा दूरी बढ्नु, बालबालिकाको पालनपोषणमा चुनौती आउनु र सामाजिक संरचना कमजोर हुनुजस्ता असरहरू दीर्घकालीन रूपमा देखापर्ने संकेत छन्।

युवाहरू स्वयंका लागि पनि विदेशको यात्रा सधैं सहज हुँदैन। भाषा, संस्कृति, काम र अध्ययनबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने दबाब, आर्थिक बोझ र प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणले मानसिक तनाव बढाउने गर्दछ। बाहिरबाट देखिने सफलताको चमकभित्र धेरै संघर्ष, असुरक्षा र अनिश्चितता लुकेको हुन्छ। यस यथार्थलाई प्रायः सामाजिक सञ्जालले ढाकछोप गर्ने गरेको पाइन्छ।

तर, यस चित्रको अर्को पाटो पनि छ। विदेश गएका युवाहरूले नयाँ सीप, ज्ञान र अनुभव आर्जन गरेर देशमा फर्किने सम्भावना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। यदि राज्यले उपयुक्त नीति निर्माण गरी उनीहरूलाई स्वदेश फर्किन प्रेरित गर्न सक्यो भने, यो पलायनलाई ‘ब्रेन गेन’ मा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।

लगानीमैत्री वातावरण, अनुसन्धानका अवसर र उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्ने नीति यसका लागि अपरिहार्य छन्। अहिलेको आवश्यकता सतही समाधान होइन, गहिरो नीतिगत पुनर्संरचना हो। शिक्षा प्रणालीलाई सीपमुखी र व्यवहारिक बनाउनु, उद्योगसँग सहकार्य बढाउनु, युवालाई लक्षित रोजगार नीति ल्याउनु र सुशासन सुनिश्चित गर्नु अनिवार्य छ। साथै, विदेशबाट फर्किएका युवाका लागि पुनःएकीकरण कार्यक्रम र नवप्रवर्तनलाई समर्थन गर्ने संरचना विकास गर्नुपर्छ।

अन्ततः, ब्रेन ड्रेन नेपालका लागि केवल जनशक्ति पलायनको विषय होइनस यो राष्ट्रको भविष्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको गम्भीर प्रश्न हो। यदि युवाशक्तिलाई देशमै सम्भावना देखाउने वातावरण सिर्जना गर्न सकिएन भने, विकासका सबै योजनाहरू कागजमै सीमित रहनेछन्।

समयले हामीलाई स्पष्ट संकेत दिइसकेको छ।अब ढिला गर्नुको अर्थ भविष्य गुमाउनु हो। युवाशक्ति राष्ट्रको मेरुदण्ड हो। यही मेरुदण्ड निरन्तर बाहिरिँदै गइरहँदा समृद्धिको सपना साकार पार्न कठिन हुनेछ। त्यसैले अबको बाटो स्पष्ट छ।

युवालाई रोक्ने होइन, उनीहरूलाई विश्वास दिलाउने, अवसर सिर्जना गर्ने र देशमै भविष्य देखाउने। तभी मात्र नेपालले आफ्नो पहिचानलाई सुरक्षित राख्दै, समृद्ध र आत्मनिर्भर राष्ट्रको रूपमा अघि बढ्न सक्छ।

क्याटेगोरी : समाचार
ट्याग : #breaking, #prashant nepal, #नेपालमा ‘ब्रेन ड्रेन’: युवाको पलायन कि राष्ट्रको भविष्यप्रति मौन संकट?, #प्रशान्त नेपाल

---

---

---